Bileća
Bileća | |
|---|---|
Općina i naseljeno mjesto | |
| Opština Bileća | |
 Zastava  Grb | |
 Općina Bileća u Bosni i Hercegovini | |
  Bileća | |
 Interaktivna karta Bileća | |
| Koordinate: 42°52′29.5″N 18°25′40.2″E / 42.874861°N 18.427833°E | |
| Država |  Bosna i Hercegovina |
| Entitet | Republika Srpska |
| Općina | Bileća |
| Vlada | |
| • Načelnik | Veselin Vujović[1] (SDS) |
| Površina | |
| • Općina | 636,84 km2 |
| • Naseljeno mjesto | 9,12 km2 |
| Nadmorska visina | 476 m |
| Stanovništvo (2013) | |
| • Općina | 10.807 |
| • Općina (gustoća) | 16,97 /km2 |
| • Naseljeno mjesto | 7.616 |
| • Naseljeno mjesto (gustoća) | 835,09 /km2 |
| Demonim(i) | Bilećanin |
| Vremenska zona | CET (UTC+1) |
| • Ljeti (DST) | CEST (UTC+2) |
| Poštanski broj | 89 230 |
| Pozivni broj | (+387) 59 |
| Veb-sajt | www |
_16.jpg)
_03.jpg)
Bileća je općina i naseljeno mjesto u jugoistočnoj Bosni i Hercegovini. Površina općine je 632,33 km2. Administrativno je dio Republike Srpske. Prema popisu stanovništva 2013. općina Bileća ima 11.536 stanovnika. Općina Bileća je pogranična općina prema Crnoj Gori, na sjeveru sa Nevesinjem i Gackom, na zapadu sa Berkovićima i Ljubinjem i na jugu sa Trebinjem.
Geografija
Bileća je locirana u istočnoj Hercegovini. Nadmorska visina gradskog područja je 476 m. Na području Bileće se ukrštaju sredozemna i kontinentalno-planinska klima. Reljef je brdovit između kojeg se nalaze kraška polja: Dabarsko, Fatničko, Plansko i Bilećko. Južno od Bileće nalazi se izvor rijeke Trebišnjice. Godine 1966. je izgrađena hidroelektrana i stvorena je jedna od najvećih vještačkih akumulacija u svijetu, Bilećko jezero, koje ima dužinu 18 km, a širinu 3–4 km. Podizanjem brane Grančarevo na rijeci Trebišnjici, prije skoro pola vijeka, njene ukroćene vode, pretočene u Bilećko jezero, prekrile su sela Panik, Orah, Čepelica, Zadublje i Miruše. Osim kuća i imanja, ispod Bilećkog jezera tada je ostalo i bogato kulturno-historijsko naslijeđe iz rimskog doba.
Historija
Ilirsko i Rimsko doba
Prvi tragovi civilizacije na području općine Bileća datiraju još iz neolita, o čemu svjedoče arheološki lokaliteti još uvijek nedovoljno istraženi. Prethistorijski tumuli, gradine i gomile, kojih prema najnovijim istraživanjima ima preko 2000, jasno ukazuju na kontinuitet i gustoću stanovništva. Posebno se ističe tumul iz Plane u kojem su nađene dvije kacige, dvanaest kopalja, veći broj fibula i ukosnica (poznatih i iz Glasinca).[2]
U sastav rimske države južni dijelovi općine Bileća ulaze 135. god p.n.e. nakon pokoravanja Ardijejaca i Plereja (držali su prostor između Popova polja i Boke Kotorske). Zajedno sa Trebinjem bilo je u sastavu Epidaura (Cavtat), najjužnije rimske kolonije na istočnoj obali Jadrana, kao njegovo zaleđe. Iz tog vremena je čuvena U-vila urbanu u Paniku, vlasništvo bogatog Italika, oko koje se razvio veliki građevinski kompleks, centar prostrane latifundije (oranice, pašnjaci, šume). Ovoj vili pripadale su i ostale građevine, villa rustica na Dračevoj strani, na Potkućnicama i uz Trebišnjicu, te niz drugih objekata, među kojima i kultnih (hram, mauzolej, grobnica). Na mozaicima i freskama U-vile iz III vijeka su prisutni simboli kršćanstva (Orfej, Meduza), pa istraživači to smatraju prvim tragovima kršćanstva u unutrašnjosti Bosne i Hercegovine. Domaće epihorsko stanovništvo je i dalje živjelo u svojim drvenim i suhozidnim naseljima po kraškim poljima i poljicima, prihvatajući sporo romanizaciju.
Istočno od plemena Daorsa, koje se nalazilo na području Stoca, bilo je pleme Deremisti, na području Dabarskog, Fatničkog i Planskog polja, a vjerovatno i na mjestu današnjeg grada Bileća. U Fatnici je nađen natpis tipičan za jugoistočno ilirsko područje. Relativno bogati arheološki i naseobinski elementi sa Dabarskog područja, Fatnice, Orahovica i Plane govore o znatnoj naseljenosti i u Rimsko doba. To najbolje potvrđuje urbano naselje u Orahovicama sa građevinskim ostacima (zidovi u temelju, profilirani ulomci krovnog vijenca neke monumentalne zgrade, mnoštvo opeke i crijepa), koji se nalaze na prostoru 700x400 metara.[2]
Srednji vijek
Prvi pomen Bileće kao naseljenog mjesta nalazimo u dokumentima Dubrovačkog arhiva iz 1286. godine, kada se pominje pod nazivom Bilechia. Također u istim izvorima i pod istim nazivom Bileća se pominje i u 14. i 15. vijeku kao važna raskrsnica puteva na srednjovjekovnom karavanskom putu. U jednom dokumentu iz 8. septembra 1388. godine ističe se da je vojska vojvode Vlatka Vukovića u polju kod Bileće teško porazila osmanlijsku vojsku pod komandom Šahin-paše, što se ujedno smatra i jednim od prvih poraza Osmanlija na Balkanu.[3]
U periodu od XIII do XVI vijeka na ovim prostorima historija bilježi i veliki broj stećaka, koji kao monoliti teže i do 5 tona. U okviru projekta koji ima za cilj nominaciju stećaka - nadgrobnih spomenika za upis na listu svjetske baštine - UNESCO, sa teritorije Bileća je i nekropola u naselju Baljci.
Osmanska vladavina
Bileća je potpala pod osmanlijsku vlast 1466. godine i u vijekovima vladavine Carstva na ovim prostorima teško stradala zbog vječitih buna i otpora. U neposrednoj blizini Bileće nalazi se Vučji Do, gdje se odigrala čuvena Vučidolska bitka 1876. godine, u kojoj je učestvovalo 16 bilećkih četa.
Austro-Ugarsko razdoblje
Nakon odluka Berlinskog kongresa 1878. godine, Bileća je ušla u sastav austrougarske uprave u Bosni i Hercegovini. U tom periodu učvršćena je upravna i vojna uloga mjesta, a grad je dobio i novu infrastrukturu. Prema službenoj historiji općine, prva osnovna škola u Bileći otvorena je 1880.[4][5] godine, najprije kao srpska pravoslavna škola, a kasnije je djelovala kao opća narodna škola. Bileća je 1892. godine dobila meteorološku stanicu, dok su oko grada podignuta austrougarska utvrđenja kao dio pograničnog fortifikacijskog sistema.[5]
Austrougarsko razdoblje obilježile su i demografske promjene. Prema podacima sa službene općinske stranice, 1910. godine u inozemstvu je radilo 1.416 stanovnika bilećkog kraja, od čega 1.131 u Sjedinjenim Američkim Državama, što svjedoči o snažnim ekonomskim migracijama iz Hercegovine krajem 19. i početkom 20. stoljeća.[5]
Prvi svjetski rat i međuratno razdoblje
U Prvom svjetskom ratu stanovništvo bilećkog kraja pretrpjelo je velike gubitke. Službena historija općine navodi da je više od 180 Bilećana izgubilo život na ratištima i u logorima, među kojima su bili Arad i Doboj.[5]
Nakon 1918. Bileća je postala dio Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, a potom Kraljevine Jugoslavije. Između dva svjetska rata grad je bio povezan željeznicom sa širom regijom; prema službenim podacima, voz je kroz Bileću saobraćao od 1931. do maja 1976. godine. U kasarnama je u vrijeme Kraljevine djelovala pješadijska podoficirska škola, dok su u gradu radile građanska škola i druge obrazovne ustanove. Godine 1937. u srezu Bileća bilo je 18 škola sa ukupno 1.589 učenika.[5]
Prema popisu koji prenosi službena općinska historija, srez Bileća je 1921. godine imao 19.107 stanovnika, a samo naselje Bileća 1.937 stanovnika.[5]
Drugi svjetski rat
Uoči Drugog svjetskog rata bilećka kasarna bila je poznata i kao mjesto zatočenja političkih protivnika jugoslavenskih vlasti; na službenoj stranici općine navodi se da su u njoj 1940. godine bili zatvoreni Moša Pijade, Ivo Lola Ribar i drugi istaknuti komunisti.[5]
Tokom rata Bileća se nalazila u širem prostoru istočne Hercegovine zahvaćenom sukobima, represijom i promjenama vlasti. Prema službenoj općinskoj historiji, početkom oktobra 1944. godine partizanske snage preuzele su kontrolu nad gradom, čime je okončana ratna vlast u Bileći.[5]
Socijalistička Jugoslavija
Poslije 1945. Bileća je ušla u sastav Socijalističke Republike Bosne i Hercegovine unutar SFRJ. U poratnim decenijama grad je zadržao vojnu i obrazovnu funkciju.
Najveća privredna i prostorna promjena u savremenoj historiji Bileće dogodila se izgradnjom hidroenergetskog sistema na Trebišnjici. Prema službenoj historiji općine, izgradnjom hidroelektrane 1966/67. stvoreno je Bilećko jezero, veliko akumulaciono jezero koje je trajno izmijenilo izgled kraja. Hrvatska enciklopedija navodi da je Bilećko jezero nastalo 1967. godine izgradnjom 123 metra visoke brane kod Grančareva.[4][5]
Stvaranje akumulacije uticalo je i na kulturni pejzaž. Službena historija općine bilježi da je 1967. godine zbog formiranja jezera izmještena velika nekropola stećaka iz doline Trebišnjice, a zavičajni muzej, koji je počeo raditi 1964, od 1968. djelovao je u zgradi koju je projektovao Juraj Neidhardt.[5]
Prema službenim općinskim podacima, općina Bileća imala je 13.444 stanovnika 1971. godine, a 13.284 stanovnika prema popisu iz 1991. godine.[5]
Rat u Bosni i Hercegovini
Prema presudi u predmetu Momčilo Krajišnik, Međunarodni krivični sud za bivšu Jugoslaviju utvrdio je da su nakon izbora 1990. godine Srbi zauzeli sve položaje vlasti u općini Bileća, uključujući mjesto šefa policije, te da su u januaru 1992. muslimanski policajci bili otpušteni. Tribunal je također utvrdio da su uoči juna 1992. muslimanski stanovnici bili izloženi zastrašivanju, ograničavanju kretanja i uspostavi punktova u općini.[6]
Ista presuda navodi da su 10. juna 1992. u Bileću iz Gacka ušle srpske paravojne grupe, među kojima su bili Arkanovci, Žute ose i Beli orlovi, nakon čega su uslijedila selektivna hapšenja muslimanskih civila i njihovo zatočenje u više objekata, uključujući kasarnu i policijsku stanicu. Tribunal je zaključio da su od juna 1992. muslimanski civili bili zatvarani u pet pritvorskih mjesta, gdje su redovno premlaćivani od policije i paravojnih formacija, a u jednom objektu izlagani i teškim elektrošokovima i suzavcu; utvrđeno je i da su u ljeto 1992. u općini Bileća ubijena dva pritvorena muslimana.[6]
Sud Bosne i Hercegovine je u predmetu Boris Bošnjak i drugi objavio da se optužba odnosila na zatočenički logor u kasarni bivše JNA „Moša Pijade“ u Bileći, u periodu od početka maja do kraja augusta 1992. godine. Sud je 30. septembra 2020. izrekao osuđujuću presudu Borisu Bošnjaku, Miodragu Grubačiću i Iliji Đajiću za ratni zločin protiv civilnog stanovništva, dok je Miloš Mavrak oslobođen optužbe.[7]
Od Dejtonskog sporazuma do danas
Nakon Dejtonskog mirovnog sporazuma Bileća je ostala u sastavu entiteta Republika Srpska.[5] U poratnom razdoblju grad su obilježili demografski pad, tranzicija privrede i nastavak oslanjanja na administrativne, obrazovne i uslužne funkcije.
Prema rezultatima popisa stanovništva iz 2013. godine, općina Bileća imala je 10.807 stanovnika, što je manje nego 1991. godine, kada ih je bilo 13.284. U istom izvoru za naselje Bileća navodi se 7.616 stanovnika 2013. godine.[4][8]
Savremena Bileća ostala je prepoznatljiva po položaju uz Bilećko jezero i ulozi lokalnog centra između Trebinja, Gacka i granice s Crnom Gorom.[4]
Stanovništvo
Nacionalni sastav stanovništva – općina Bileća
| Sastav stanovništva – općina Bileća | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2013.[9] | 1991.[10] | 1981.[11] | 1971.[12] | 1961.[13] | |||
| Osoba | 10 807 (100,0%) | 13 284 (100,0%) | 13 199 (100,0%) | 13 444 (100,0%) | 14 125 (100,0%) | ||
| Srbi | 10 646 (98,51%) | 10 628 (80,01%) | 10 190 (77,20%) | 10 880 (80,93%) | 11 887 (84,16%) | ||
| Crnogorci | 54 (0,500%) | – | 317 (2,402%) | 261 (1,941%) | 155 (1,097%) | ||
| Nisu se izjasnili | 30 (0,278%) | – | – | – | – | ||
| Bošnjaci | 26 (0,241%) | 1 947 (14,66%)1 | 1 803 (13,66%)1 | 2 079 (15,46%)1 | 1 526 (10,80%)1 | ||
| Hrvati | 21 (0,194%) | 39 (0,294%) | 44 (0,333%) | 82 (0,610%) | 185 (1,310%) | ||
| Nepoznato | 11 (0,102%) | – | – | – | – | ||
| Ostali | 11 (0,102%) | 448 (3,372%) | 26 (0,197%) | 36 (0,268%) | 18 (0,127%) | ||
| Muslimani | 5 (0,046%) | – | – | – | – | ||
| Jugoslaveni | 3 (0,028%) | 222 (1,671%) | 773 (5,857%) | 69 (0,513%) | 310 (2,195%) | ||
| Makedonci | – | – | 24 (0,182%) | 14 (0,104%) | 21 (0,149%) | ||
| Albanci | – | – | 8 (0,061%) | 1 (0,007%) | 5 (0,035%) | ||
| Mađari | – | – | 8 (0,061%) | 14 (0,104%) | 3 (0,021%) | ||
| Slovenci | – | – | 6 (0,045%) | 8 (0,060%) | 15 (0,106%) | ||
Nacionalni sastav stanovništva – naselje Bileća
| Sastav stanovništva – naselje Bileća | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 2013.[14] | 1991.[15] | 1981.[11] | 1971.[12] | 1961.[13] | |||
| Osoba | 7 616 (100,0%) | 7 568 (100,0%) | 5 763 (100,0%) | 4 033 (100,0%) | 2 491 (100,0%) | ||
| Srbi | 7 500 (98,48%) | 5 619 (74,25%) | 3 882 (67,36%) | 2 810 (69,68%) | 1 725 (69,25%) | ||
| Crnogorci | 52 (0,683%) | – | 286 (4,963%) | 190 (4,711%) | 108 (4,336%) | ||
| Hrvati | 19 (0,249%) | 39 (0,515%) | 42 (0,729%) | 82 (2,033%) | 165 (6,624%) | ||
| Nisu se izjasnili | 19 (0,249%) | – | – | – | – | ||
| Ostali | 9 (0,118%) | 411 (5,431%) | 18 (0,312%) | 22 (0,545%) | 14 (0,562%) | ||
| Bošnjaci | 7 (0,092%) | 1 290 (17,05%)1 | 841 (14,59%)1 | 828 (20,53%)1 | 279 (11,20%)1 | ||
| Muslimani | 4 (0,053%) | – | – | – | – | ||
| Nepoznato | 4 (0,053%) | – | – | – | – | ||
| Jugoslaveni | 2 (0,026%) | 209 (2,762%) | 651 (11,30%) | 64 (1,587%) | 157 (6,303%) | ||
| Makedonci | – | – | 23 (0,399%) | 14 (0,347%) | 20 (0,803%) | ||
| Mađari | – | – | 8 (0,139%) | 14 (0,347%) | 3 (0,120%) | ||
| Albanci | – | – | 7 (0,121%) | 1 (0,025%) | 5 (0,201%) | ||
| Slovenci | – | – | 5 (0,087%) | 8 (0,198%) | 15 (0,602%) | ||
Privreda
Okosnicu privrede Bileće čine tekstilna, metalna i prehrambena industrija. Posljednjih godina posebno je došao do izražaja razvoj privatnih preduzeća i radnji. Sve se više razvija posao berbe i obrade kamena. Bilećko jezero i rijeka Vrijeka (kod naselja Divin) posebno pružaju dobre uslove za razvoj ribolova.
Kultura
U Bileći se od 1997. godine dodjeljuje književna Nagrada "Svetozar Ćorović".
Nacionalni spomenici
Sport
U Bileći se nalazi nogometni klub "Hercegovac", osnovan 1935. godine, kao i istoimeni karate, košarkaški, šahovski, kuglaški, rukometni i odbojkaški klubovi. Košarkaški klub ostvaruje danas veoma solidne rezultate u Premijer ligi Bosne i Hercegovine.[nedostaje referenca]
Poznate ličnosti
- Safet Isović, interpretator sevdalinki;
- Fadil Hadžić, bosanskohercegovački i hrvatski komediograf, scenarist i režiser;
- Dušan Vukotić, redatelj, scenarist, animator, crtač i karikaturist;
Također pogledajte
Reference
- ↑ "Bileća". izbori.ba. Centralna izborna komisija Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 6. 12. 2020.
- 1 2 Ivo Bojanovski, Akademija nauka i umjetnosti Bosne i Hercegovine, 1988 - BOSNA I HERCEGOVINA U ANTIČKO DOBA
- ↑ "Noel Malcom- Povijest Bosne". Arhivirano s originala, 14. 3. 2016. Pristupljeno 25. 2. 2016.
- 1 2 3 4 "Bileća". Hrvatska enciklopedija. Leksikografski zavod Miroslav Krleža. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 "Istorija – Zvanična prezentacija opštine Bileća". Opština Bileća. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- 1 2 "Prosecutor v. Momčilo Krajišnik, Judgement" (PDF). International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- ↑ "Izrečena presuda u predmetu Boris Bošnjak i drugi". Sud Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- ↑ "Popis 2013 u BiH – Bileća". Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 12. 3. 2026.
- ↑ "Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik". www.popis.gov.ba. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 28. 4. 2020.
- ↑ "Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18)" (PDF). fzs.ba. Pristupljeno 17. 1. 2016.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1981" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 29. 10. 2015.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva SFR Jugoslavije 1971" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 29. 10. 2015.
- 1 2 "Nacionalni sastav stanovništva FNR Jugoslavije 1961" (PDF). stat.gov.rs. Pristupljeno 24. 4. 2016.
- ↑ "Popis 2013 BiH - Etnička/nacionalna pripadnost, vjeroispovijest, maternji jezik". www.popis.gov.ba. Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine. Pristupljeno 28. 4. 2020.
- ↑ "Nacionalni sastav stanovništva Republike Bosne i Hercegovine 1991. (str. 18)" (PDF). fzs.ba. Pristupljeno 17. 1. 2016.
.svg){kind=small}
