Peru

Republik Peru República del Perú (Sepanyol) Piruw Republika (Quechua) Piruw Suyu (Aymara)
Bendera Jata negara
Lagu kebangsaan: Himno Nacional del Perú "Lagu Kebangsaan Peru"
Kedudukan Peru di Amerika Selatan
Peta Peru
Ibu negara dan bandar terbesar}	Lima 12°2.6′S 77°1.7′B
Bahasa rasmi	Sepanyol
Bahasa rasmi bersama di kawasan tertentu	Quechua, Aymara dan bahasa peribumi lain
Demonim	Orang Peru
Pemerintah	Republik berpresiden unitari
• Presiden	Keiko Fujimori
• Naib presiden pertama	Luis Galarreta
• Naib presiden kedua	Miguel Torres Morales
• Presiden Majlis Menteri	Luis Galarreta
Badan perundangan	Kongres Republik Peru
• Dewan pertuanan	Senat
• Dewan rakyat	Dewan Perwakilan
Kemerdekaan daripada Empayar Sepanyol
• Diisytiharkan	28 Julai 1821
• Dimuktamadkan melalui Pertempuran Ayacucho	9 Disember 1824
Keluasan
• Jumlah	1,285,216 km2 (496,225 bt2)
Populasi
• Perkiraan 2026	34,660,114
• Bancian penduduk tahun 2017	31,237,385
• Kepadatan	27.0/km2 (69.9/sq mi)
KDNK (nominal)	2026
• Jumlah	S/1.325 trilion
• Per kapita	AS$10,960
Gini (2024)	40.1 sederhana
HDI (2023)	▲ 0.794 tinggi (ke-79)
Mata wang	Sol (PEN)
Zon waktu	UTC−5 (PET)
Kod panggilan	+51
Kod ISO 3166	PE
DPT internet	.pe

Peru (Jawi: ڤيرو‎; Sepanyol: Perú; Quechua: Piruw; Aymara: Piruw), secara rasmi Republik Peru, ialah sebuah negara di bahagian barat Amerika Selatan. Negara ini bersempadan dengan Ecuador dan Colombia di utara, Brazil di timur, Bolivia di tenggara, Chile di selatan serta Lautan Pasifik di barat. Ibu negara dan bandar terbesarnya ialah Lima. Peru mempunyai keluasan 1,285,215.6 km² (496,224.5 bt²) dan unjuran penduduk sebanyak 34,660,114 orang pada pertengahan 2026.

Wilayah Peru merangkumi tiga kawasan fizikal utama, iaitu dataran pantai Pasifik yang sebahagian besarnya gersang, banjaran tinggi Andes dan tanah pamah berhutan dalam lembangan Amazon. Perbezaan ketinggian, arus laut dan pola hujan menghasilkan kepelbagaian iklim serta ekosistem yang sangat besar. Walaupun kawasan Amazon meliputi sebahagian besar wilayah negara, penduduk dan kegiatan ekonomi lebih tertumpu di pantai, khususnya di kawasan metropolitan Lima.

Wilayah Peru merupakan tempat berkembangnya beberapa tamadun terawal dan paling berpengaruh di benua Amerika. Bandar Suci Caral-Supe muncul sekitar lima alaf lalu, diikuti kebudayaan seperti Chavín, Paracas, Nazca, Moche, Wari, Tiwanaku dan Chimú. Pada abad ke-15, Empayar Inka yang berpusat di Cusco membina negara terbesar di Amerika pra-Columbus. Empayar itu ditakluki oleh Sepanyol pada abad ke-16, dan Lima menjadi pusat Wizurai Peru. Kemerdekaan diisytiharkan oleh José de San Martín pada 28 Julai 1821 dan dimuktamadkan selepas kemenangan tentera kemerdekaan dalam Pertempuran Ayacucho pada 9 Disember 1824.

Peru ialah sebuah republik berpresiden unitari yang ditadbir menurut Perlembagaan 1993 berserta pindaan-pindaannya. Sejak Julai 2026, badan perundangannya berbentuk dwikamar, terdiri daripada Senat dan Dewan Perwakilan. Ekonominya menggabungkan sektor perkhidmatan, perlombongan, pertanian, perikanan dan pembuatan; perlombongan khususnya merupakan sumber utama pendapatan eksport. Penduduknya mempunyai latar belakang peribumi, Eropah, Afrika dan Asia yang pelbagai. Bahasa Sepanyol ialah bahasa rasmi di seluruh negara, manakala bahasa Quechua, Aymara dan bahasa peribumi lain mempunyai kedudukan rasmi di kawasan tempat bahasa tersebut dominan.

Sejarah

Masyarakat awal dan tamadun pra-Columbus

Bandar Suci Caral-Supe merupakan salah sebuah pusat perbandaran terawal di benua Amerika.

Bukti arkeologi menunjukkan bahawa manusia telah menetap di wilayah Peru sejak sekurang-kurangnya penghujung zaman Pleistosen. Masyarakat awal menyesuaikan diri dengan persekitaran pantai, lembah sungai, tanah tinggi Andes dan hutan Amazon melalui pemburuan, penangkapan ikan serta penanaman tumbuhan tempatan. Menjelang alaf keempat dan ketiga SM, petempatan tetap serta sistem pengairan mula berkembang di beberapa lembah pantai.

Tamadun Caral-Supe berkembang di lembah Supe sekitar lima alaf lalu. Tapaknya mengandungi binaan pelantar besar, dataran bulat tenggelam dan susun atur bandar yang kompleks. UNESCO menyifatkan Caral-Supe sebagai pusat tamadun tertua yang diketahui di benua Amerika.

Huaca del Sol, sebuah binaan bata lumpur besar yang dibangunkan oleh kebudayaan Moche.

Dalam tempoh berikutnya, pusat politik dan kebudayaan muncul di pelbagai bahagian Andes. Kebudayaan Chavín membentuk rangkaian keagamaan yang luas, manakala masyarakat Paracas dan Nazca terkenal dengan tekstil, seramik dan geoglif Nazca. Di pantai utara, kebudayaan Moche membangunkan pusat upacara, pertanian berpengairan dan pertukangan logam yang maju. Empayar Wari dan negara Tiwanaku memperluas pengaruhnya di Andes tengah dan selatan, sebelum kerajaan Chimú membina pusatnya di Chan Chan.

Empayar Inka berasal dari kawasan Cusco. Di bawah pemerintah seperti Pachacuti, Túpac Inca Yupanqui dan Huayna Capac, empayar itu berkembang pesat pada abad ke-15 dan awal abad ke-16. Wilayahnya, yang dikenali sebagai Tawantinsuyu, dihubungkan oleh rangkaian jalan, jambatan, gudang dan pusat pentadbiran. Negara Inka menggunakan sistem buruh awam, pertanian teres dan penyimpanan hasil untuk mentadbir wilayah yang terbentang dari Colombia selatan hingga Chile tengah. Cusco berfungsi sebagai ibu kota politik dan upacara, manakala tapak seperti Machu Picchu mempunyai fungsi diraja, keagamaan dan pentadbiran.

Penaklukan Sepanyol dan zaman wizurai

Ilustrasi penangkapan Atahualpa oleh tentera Sepanyol di Cajamarca pada 1532.

Ketika rombongan Francisco Pizarro tiba, Empayar Inka baru sahaja dilanda perang saudara antara Huáscar dengan Atahualpa. Pada November 1532, pihak Sepanyol menangkap Atahualpa di Cajamarca. Walaupun wang tebusan yang besar telah dibayar, Atahualpa dihukum mati pada 1533. Tentera Sepanyol kemudian menawan Cusco dengan bantuan beberapa kumpulan peribumi yang menentang pemerintahan Inka.

Pizarro mengasaskan Lima pada 1535. Pada 1542, pemerintah Sepanyol menubuhkan Wizurai Peru, yang pada mulanya merangkumi sebahagian besar jajahan Sepanyol di Amerika Selatan. Lima menjadi pusat pentadbiran, kehakiman, perdagangan dan gereja. Perlombongan perak, terutama di Potosí yang kini terletak di Bolivia, disokong oleh sistem buruh paksa dan rangkaian perdagangan melalui pelabuhan Callao.

Penjajahan membawa perubahan besar kepada struktur penduduk dan masyarakat. Wabak penyakit dari Dunia Lama, peperangan, pemindahan penduduk serta eksploitasi buruh menyebabkan kemerosotan mendadak penduduk peribumi. Institusi dan agama Katolik Sepanyol diperluas, tetapi bahasa, amalan pertanian dan tradisi masyarakat Andes terus bertahan serta bercampur dengan unsur Eropah dan Afrika. Pemberontakan besar pimpinan Túpac Amaru II pada 1780 dan 1781 mencerminkan tentangan terhadap cukai, buruh paksa serta ketidaksamaan dalam pemerintahan kolonial.

Kemerdekaan dan republik awal

José de San Martín mengisytiharkan kemerdekaan Peru di Lima pada 28 Julai 1821.

Gerakan kemerdekaan Peru berkembang lebih lewat berbanding beberapa jajahan Sepanyol lain kerana Lima merupakan kubu utama pihak diraja. Tentera pimpinan José de San Martín mendarat di pantai Peru pada 1820 dan memasuki Lima pada tahun berikutnya. San Martín mengisytiharkan kemerdekaan pada 28 Julai 1821, tetapi pihak diraja masih menguasai sebahagian besar kawasan pedalaman.

Kempen terakhir dipimpin oleh Simón Bolívar dan Antonio José de Sucre. Kemenangan dalam Pertempuran Junín dan Pertempuran Ayacucho pada 1824 menamatkan kuasa ketenteraan utama Sepanyol. Walau bagaimanapun, dekad-dekad awal republik dicirikan oleh ketidakstabilan, persaingan antara pemimpin tentera dan kelemahan institusi negara.

Eksport guano memberikan hasil negara yang besar pada pertengahan abad ke-19, tetapi kebergantungan pada satu komoditi, perbelanjaan awam yang tidak terkawal dan hutang asing akhirnya mencetuskan krisis kewangan. Dalam Perang Pasifik dari 1879 hingga 1883, Peru dan Bolivia berperang menentang Chile. Tentera Chile menduduki Lima, dan Peru kehilangan wilayah Tarapacá melalui Perjanjian Ancón. Pembinaan semula pascaperang berlangsung bersama-sama persaingan politik serta peningkatan pengaruh pemilik tanah dan kepentingan eksport.

Abad ke-20

Sebahagian besar abad ke-20 menyaksikan pergantian antara kerajaan awam dengan pemerintahan tentera. Pertumbuhan bandar, perindustrian dan penghijrahan dari Andes ke pantai mengubah struktur sosial negara. Gerakan seperti Perikatan Revolusioner Popular Amerika memperoleh sokongan dalam kalangan pekerja dan kelas menengah, tetapi sering berhadapan dengan penindasan kerajaan.

Pada 1968, tentera pimpinan Jeneral Juan Velasco Alvarado menggulingkan Presiden Fernando Belaúnde Terry. Kerajaan tentera melaksanakan pembaharuan tanah, mengambil alih beberapa perusahaan asing dan memperluas peranan negara dalam ekonomi. Fasa pemerintahan tentera berikutnya mengubah sebahagian dasar tersebut sebelum demokrasi dipulihkan pada 1980.

Dari 1980 hingga 2000, Peru mengalami konflik bersenjata dalaman yang melibatkan negara, Jalan Bersinar, Gerakan Revolusi Túpac Amaru dan pasukan pertahanan tempatan. Suruhanjaya Kebenaran dan Perdamaian menyimpulkan bahawa Jalan Bersinar memulakan konflik dan bertanggungjawab terhadap bahagian terbesar kematian serta kehilangan yang dilaporkan. Suruhanjaya itu turut mendokumentasikan pembunuhan, kehilangan paksa, penyeksaan dan pelanggaran lain oleh anggota pasukan keselamatan negara. Masyarakat luar bandar berbahasa Quechua menanggung bahagian korban yang tidak seimbang.

Presiden Alberto Fujimori, yang dipilih pada 1990, melaksanakan pembaharuan ekonomi pasaran dan kempen keselamatan yang melemahkan kumpulan bersenjata. Pada 1992, beliau membubarkan Kongres dan menggantung beberapa institusi perlembagaan dalam suatu tindakan yang dikenali sebagai autogolpe. Perlembagaan baharu diluluskan pada 1993. Pemerintahannya kemudian dikaitkan dengan rasuah, pencabulan hak asasi manusia dan penghakisan institusi demokrasi. Fujimori meninggalkan jawatan pada 2000 selepas kerajaannya runtuh akibat skandal politik.

Abad ke-21

Pemulihan pemerintahan demokrasi pada awal abad ke-21 diikuti oleh pertumbuhan ekonomi yang disokong oleh harga komoditi, pelaburan dan kestabilan dasar makroekonomi. Kadar kemiskinan menurun dengan ketara dalam jangka panjang, tetapi jurang antara wilayah, pekerjaan tidak formal, kelemahan perkhidmatan awam dan ketidaksamaan akses kepada infrastruktur terus menjadi cabaran.

Sejak pertengahan 2010-an, politik Peru dicirikan oleh pertikaian berulang antara pihak eksekutif dengan Kongres, siasatan rasuah dan pertukaran presiden yang kerap. Beberapa presiden meletakkan jawatan, dipecat atau mengambil alih jawatan mengikut aturan penggantian perlembagaan. Krisis tersebut melemahkan keyakinan terhadap institusi politik walaupun proses pilihan raya dan aturan perlembagaan terus berfungsi.

Dalam pilihan raya presiden 2026, Keiko Fujimori daripada Fuerza Popular mengalahkan lawannya pada pusingan kedua dengan 9,223,396 undi sah, bersamaan 50.135%, berbanding 9,173,755 undi atau 49.865%. Beliau serta dua naib presidennya diisytiharkan menang oleh Juri Pilihan Raya Kebangsaan pada 3 Julai 2026. Fujimori mengangkat sumpah sebagai presiden bagi penggal 2026–2031 pada 28 Julai 2026.

Geografi

Bentuk muka bumi dan saliran

Alpamayo di Cordillera Blanca, salah sebuah kawasan pergunungan tinggi di Andes Peru.

Peru terletak di antara Lautan Pasifik dengan bahagian tengah banjaran Andes dan lembangan Amazon. Dengan keluasan rasmi 1,285,215.60 km², negara ini merupakan antara negara terbesar di Amerika Selatan. Bentuk muka buminya lazimnya dibahagikan kepada tiga kawasan, iaitu pantai atau costa, tanah tinggi Andes atau sierra, dan hutan Amazon atau selva.

Kawasan pantai terdiri daripada dataran sempit yang kebanyakannya kering dan dipisahkan oleh lembah sungai yang subur. Sebahagian besar bandar utama, kegiatan perindustrian dan pertanian komersial terletak di kawasan ini. Keadaan gersang berpunca daripada pengaruh Arus Humboldt, sistem tekanan atmosfera subtropika serta lindungan hujan yang diwujudkan oleh Andes. Sungai yang mengalir ke Pasifik umumnya pendek, tetapi sangat penting untuk bekalan air, pengairan dan penjanaan kuasa.

Andes merentasi negara dari barat laut ke tenggara dalam beberapa rangkaian yang dipisahkan oleh lembah dan dataran tinggi. Cordillera Blanca mengandungi beberapa puncak tertinggi Peru, termasuk Huascarán. Di selatan, dataran tinggi Altiplano merangkumi bahagian Peru bagi Tasik Titicaca, yang dikongsi dengan Bolivia.

Tasik Titicaca di dataran tinggi Altiplano.

Di sebelah timur Andes, tanah menurun melalui kawasan hutan tinggi menuju dataran rendah Amazon. Sungai Marañón, Ucayali dan anak-anak sungainya membentuk sistem hulu utama Sungai Amazon. Kawasan ini mempunyai penempatan yang lebih jarang dan banyak tempat hanya boleh dihubungkan melalui sungai atau udara.

Iklim dan biodiversiti

Landskap di Taman Negara Manú.

Walaupun seluruh Peru terletak dalam kawasan tropika, iklimnya berubah dengan ketara mengikut ketinggian, garis lintang, bentuk muka bumi dan pengaruh lautan. Pantai tengah dan selatan mempunyai iklim gurun atau separa gurun dengan hujan yang sangat sedikit, tetapi kelembapan dan awan rendah sering berlaku pada musim sejuk. Pantai utara lebih panas dan menerima lebih banyak hujan, khususnya semasa episod El Niño.

Suhu di Andes menurun mengikut ketinggian. Lembah antara gunung mempunyai iklim sederhana, manakala kawasan paling tinggi mengalami suhu beku, hujan batu dan salji. Kawasan Amazon pula mempunyai iklim panas dan lembap dengan hujan yang banyak sepanjang tahun, walaupun terdapat perbezaan bermusim serta setempat.

Perbezaan persekitaran tersebut menyokong kepelbagaian spesies dan habitat yang sangat tinggi, termasuk gurun pantai, hutan kering, tanah lembap, padang rumput tinggi puna, hutan awan dan hutan hujan Amazon. Kawasan perlindungan seperti Taman Negara Manú, Taman Negara Huascarán dan Taman Negara Río Abiseo melindungi sebahagian daripada ekosistem serta tapak kebudayaan negara.

Alam sekitar

Antara tekanan alam sekitar utama ialah penebangan hutan, perlombongan haram, pencemaran sungai, kehilangan habitat, kemerosotan tanah dan pengurusan sisa di kawasan bandar. Perlombongan emas tanpa kawalan memberi kesan besar kepada sebahagian kawasan Amazon, khususnya melalui penggunaan raksa, pemusnahan hutan dan pembentukan petempatan tidak formal.

Perubahan iklim meningkatkan risiko yang berkaitan dengan penyusutan glasier Andes, kekurangan bekalan air, kebakaran hutan serta kejadian cuaca melampau. El Niño boleh menghasilkan hujan lebat, banjir dan tanah runtuh di pantai utara, manakala episod sejuk serta kemarau menjejaskan pertanian dan ternakan di kawasan tinggi. Tabung Kewangan Antarabangsa mengenal pasti kejadian berkaitan cuaca, perubahan iklim dan perlombongan haram sebagai antara risiko terhadap pembangunan ekonomi Peru.

Politik dan pentadbiran

Kerajaan dan undang-undang

Istana Kerajaan Peru di Lima.

Peru ialah sebuah republik berpresiden unitari. Perlembagaan 1993, yang telah dipinda beberapa kali, menetapkan pemisahan kuasa antara badan eksekutif, perundangan dan kehakiman. Presiden ialah ketua negara dan menjalankan kuasa eksekutif dengan bantuan Majlis Menteri. Presiden dan dua orang naib presiden dipilih melalui undi langsung untuk tempoh lima tahun.

Presiden melantik para menteri, termasuk Presiden Majlis Menteri, yang menyelaraskan kerja kabinet dan bertindak sebagai jurucakap utama kerajaan. Pelantikan serta dasar umum kabinet tertakluk pada mekanisme pertanggungjawaban kepada badan perundangan.

Jawatan eksekutif utama sejak 28 Julai 2026 adalah seperti berikut:

Jawatan utama dalam badan eksekutif Peru

Jawatan	Penyandang	Parti	Mula berkhidmat	Kaedah pelantikan atau pemilihan
Presiden	Keiko Fujimori	Fuerza Popular	28 Julai 2026	Dipilih secara langsung bagi penggal lima tahun
Naib presiden pertama	Luis Galarreta	Fuerza Popular	28 Julai 2026	Dipilih bersama-sama calon presiden
Naib presiden kedua	Miguel Torres Morales	Fuerza Popular	28 Julai 2026	Dipilih bersama-sama calon presiden
Presiden Majlis Menteri	Luis Galarreta	Fuerza Popular	28 Julai 2026	Dilantik oleh presiden

Pindaan perlembagaan melalui Undang-undang No. 31988 mengembalikan sistem perundangan dwikamar mulai pilihan raya umum 2026. Kongres Republik terdiri daripada Senat dengan 60 anggota dan Dewan Perwakilan dengan 130 anggota. Kedua-dua dewan mempunyai peranan yang berbeza dalam penggubalan undang-undang, pengawasan kerajaan, pelantikan tertentu dan semakan perlembagaan.

Badan kehakiman diketuai oleh Mahkamah Agung Peru. Mahkamah Perlembagaan Peru menilai keserasian undang-undang dengan Perlembagaan dan melindungi hak perlembagaan. Institusi autonomi lain termasuk Pendakwa Raya, Juri Pilihan Raya Kebangsaan, Pejabat Ombudsman, Pejabat Pengawal Negara serta Bank Rizab Pusat Peru.

Hubungan luar dan pertahanan

Dasar luar Peru dipengaruhi oleh kedudukannya sebagai negara Pasifik, Andes dan Amazon. Peru merupakan anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu, Pertubuhan Negara-negara Amerika, Komuniti Andes, Kerjasama Ekonomi Asia-Pasifik dan Perikatan Pasifik. Negara ini mengekalkan hubungan ekonomi rapat dengan negara-negara Amerika Latin, Amerika Utara, Eropah dan Asia Timur.

Hubungan dengan negara jiran merangkumi perdagangan, pengurusan sempadan, migrasi, keselamatan serta pemuliharaan sumber Amazon. Pertikaian sempadan yang pernah berlaku dengan Ecuador diselesaikan melalui perjanjian damai pada 1998. Sempadan maritim Peru dengan Chile ditetapkan oleh keputusan Mahkamah Keadilan Antarabangsa pada 2014.

Angkatan Tentera Peru terdiri daripada Tentera Darat Peru, Tentera Laut Peru dan Tentera Udara Peru. Presiden merupakan pemerintah tertinggi angkatan tentera. Polis Kebangsaan Peru bertanggungjawab terhadap keselamatan dalam negeri dan berada di bawah kementerian yang berasingan daripada angkatan tentera.

Pembahagian pentadbiran

Pembahagian pentadbiran peringkat pertama Peru.

Wilayah negara dibahagikan kepada 24 jabatan dan Wilayah Berperlembagaan Callao. Pada peringkat pemerintahan wilayah terdapat 25 kerajaan wilayah. Wilayah-wilayah tersebut seterusnya dibahagikan kepada 196 wilayah kecil atau provinsi dan 1,892 daerah setakat September 2025.

Provinsi Lima, yang merangkumi sebahagian besar kawasan metropolitan ibu negara, mempunyai rejim khas dan tidak termasuk dalam bidang kuasa Kerajaan Wilayah Lima. Kerajaan Wilayah Lima berpusat di Huacho, manakala Perbandaran Metropolitan Lima melaksanakan fungsi wilayah bagi Provinsi Lima.

Angka penduduk dalam jadual berikut ialah unjuran rasmi pada 30 Jun 2026. Luas wilayah berasal daripada data Institut Statistik dan Informatik Kebangsaan; kepadatan penduduk dikira daripada kedua-dua set data tersebut.

Pembahagian pentadbiran peringkat pertama Peru

Kod	Bendera	Bahagian	Status	Pusat pentadbiran	Luas (km²)	Penduduk (2026)	Kepadatan penduduk (orang/km²)
01		Amazonas	Jabatan	Chachapoyas	39,249.13	430,305	11.0
02		Áncash	Jabatan	Huaraz	35,914.81	1,208,895	33.7
03		Apurímac	Jabatan	Abancay	20,895.79	423,128	20.2
04		Arequipa	Jabatan	Arequipa	63,345.39	1,656,746	26.2
05		Ayacucho	Jabatan	Ayacucho	43,814.80	668,193	15.3
06		Cajamarca	Jabatan	Cajamarca	33,317.54	1,439,748	43.2
07		Callao	Wilayah berperlembagaan	Callao	146.98	1,247,227	8,485.7
08		Cusco	Jabatan	Cusco	71,986.50	1,414,069	19.6
09		Huancavelica	Jabatan	Huancavelica	22,131.47	319,894	14.5
10		Huánuco	Jabatan	Huánuco	36,848.85	737,187	20.0
11		Ica	Jabatan	Ica	21,327.83	1,104,956	51.8
12		Junín	Jabatan	Huancayo	44,197.23	1,385,412	31.3
13		La Libertad	Jabatan	Trujillo	25,499.90	2,181,593	85.6
14		Lambayeque	Jabatan	Chiclayo	14,231.30	1,382,858	97.2
15		Lima	Jabatan	Huacho	34,801.59	11,618,679	333.9
16		Loreto	Jabatan	Iquitos	368,851.95	1,069,225	2.9
17		Madre de Dios	Jabatan	Puerto Maldonado	85,300.54	209,165	2.5
18		Moquegua	Jabatan	Moquegua	15,733.97	204,742	13.0
19		Pasco	Jabatan	Cerro de Pasco	25,319.59	261,297	10.3
20		Piura	Jabatan	Piura	35,892.49	2,195,231	61.2
21		Puno	Jabatan	Puno	71,999.00	1,190,370	16.5
22		San Martín	Jabatan	Moyobamba	51,253.31	965,964	18.8
23		Tacna	Jabatan	Tacna	16,075.89	407,996	25.4
24		Tumbes	Jabatan	Tumbes	4,669.20	273,604	58.6
25		Ucayali	Jabatan	Pucallpa	102,410.55	663,630	6.5

Ekonomi

Sektor utama dan perdagangan

Lombong Cerro Verde, sebuah lombong tembaga dan molibdenum terbuka berhampiran Arequipa.

Peru mempunyai ekonomi campuran yang menggabungkan perusahaan swasta, pelaburan asing dan kegiatan syarikat milik negara dalam beberapa sektor strategik. Perkhidmatan merupakan bahagian terbesar kegiatan ekonomi, manakala perlombongan, pembuatan, pertanian, pembinaan dan perikanan memainkan peranan penting dalam pengeluaran serta eksport.

Perlombongan ialah antara tunjang utama ekonomi. Peru merupakan pengeluar besar tembaga, emas, zink, perak, timah dan molibdenum. Menurut Bank Dunia, perlombongan menyumbang kira-kira 10% daripada keluaran dalam negara kasar dan sebahagian besar nilai eksport negara. Pelaburan perlombongan turut menyediakan pekerjaan, hasil cukai dan permintaan terhadap perkhidmatan, tetapi projek baharu sering menimbulkan pertikaian mengenai penggunaan air, pemilikan tanah, pembahagian hasil serta kesan alam sekitar.

Ladang kuinoa merah di kawasan Andes.

Pertanian berbeza mengikut rantau. Pertanian berpengairan di pantai menghasilkan tanaman untuk pasaran domestik dan eksport, manakala kawasan Andes menanam kentang, jagung, kuinoa serta tanaman lain yang disesuaikan dengan altitud tinggi. Kopi dan koko penting di kawasan lereng timur Andes dan Amazon. Pertanian keluarga kekal sebagai sumber sara hidup utama di banyak kawasan luar bandar.

Perairan sejuk Arus Humboldt menyokong industri perikanan yang besar. Ikan bilis Peru banyak digunakan dalam pengeluaran tepung dan minyak ikan, manakala perikanan untuk penggunaan manusia merangkumi pelbagai spesies laut serta air tawar. Hasil perikanan berubah mengikut keadaan oseanografi, khususnya semasa El Niño.

Industri pembuatan tertumpu pada pemprosesan makanan, tekstil, bahan kimia, simen dan produk logam. Pelancongan pula berkaitan dengan tapak arkeologi, bandar bersejarah, landskap Andes dan kawasan Amazon. Machu Picchu, Cusco, Arequipa, Lima, Tasik Titicaca dan kawasan Amazon merupakan antara pusat utama industri tersebut.

Ekonomi berkembang sebanyak 3.4% pada 2025 dan diunjurkan berkembang 2.8% pada 2026. Tabung Kewangan Antarabangsa menganggarkan KDNK nominal 2026 sebanyak S/1.325 trilion dan KDNK per kapita AS$10,960. Walaupun Peru mempunyai hutang awam dan rizab antarabangsa yang secara relatifnya kukuh, pertumbuhan jangka panjang dihadkan oleh produktiviti rendah, pekerjaan tidak formal, ketidakstabilan politik, jenayah, kekurangan infrastruktur serta jurang sosial dan wilayah.

Pekali Gini Peru ialah 40.1 pada 2024. Indeks Pembangunan Manusia bagi 2023 ialah 0.794, yang meletakkan negara itu di tangga ke-79 daripada 193 negara dan wilayah dalam kategori pembangunan manusia tinggi.

Infrastruktur dan pengangkutan

Rangkaian jalan raya merupakan asas pengangkutan penumpang dan barangan. Lebuhraya Pan-Amerika melalui koridor pantai serta menghubungkan bandar utama dengan sempadan Ecuador dan Chile. Jalan melintang merentasi Andes menghubungkan pantai dengan kawasan tanah tinggi dan Amazon, tetapi bentuk muka bumi, tanah runtuh dan banjir meningkatkan kos pembinaan serta penyelenggaraan.

Pengangkutan sungai penting di Amazon, khususnya di sekitar Iquitos, Pucallpa dan Puerto Maldonado. Banyak komuniti pedalaman tidak mempunyai hubungan jalan raya sepanjang tahun dan bergantung pada bot atau pesawat kecil. Kerajaan mengendalikan rangkaian jalan kebangsaan, wilayah dan tempatan serta menerbitkan peta dan statistik infrastruktur melalui Kementerian Pengangkutan dan Komunikasi.

Rangkaian kereta api Peru terdiri daripada beberapa sistem yang tidak bersambung sepenuhnya. Laluan utama termasuk Kereta Api Andes Tengah antara kawasan Lima dan Andes tengah, serta rangkaian selatan yang menghubungkan Arequipa, Puno dan Cusco. Perkhidmatan kereta api ke Machu Picchu mempunyai kepentingan besar kepada penduduk tempatan dan sektor pelancongan.

Pelabuhan Callao, pelabuhan perdagangan utama Peru.

Pelabuhan Callao ialah pelabuhan kontena dan perdagangan utama negara. Pelabuhan lain termasuk Paita, Matarani, Salaverry dan Ilo. Pelabuhan Chancay memulakan operasi pada 2024 dan memperoleh lesen operasi rasmi sepenuhnya pada Jun 2025. Kemudahan itu dibangunkan sebagai hab perdagangan yang menghubungkan pantai Pasifik Amerika Selatan dengan pasaran Asia.

Lapangan Terbang Antarabangsa Jorge Chávez di Callao merupakan pintu masuk udara utama Peru. Terminal baharunya memulakan operasi bersepadu pada 1 Jun 2025. Lapangan terbang domestik menyediakan perkhidmatan ke bandar seperti Cusco, Arequipa, Iquitos, Piura, Tarapoto dan Juliaca.

Demografi

Taburan penduduk dan etnik

Pemandangan latar langit Lima, kawasan metropolitan terbesar Peru.

Unjuran rasmi Institut Statistik dan Informatik Kebangsaan meletakkan penduduk Peru pada 34,660,114 orang pada 30 Jun 2026, terdiri daripada kira-kira 17.17 juta lelaki dan 17.49 juta perempuan. Banci 2017 pula menganggarkan jumlah penduduk sebanyak 31,237,385 orang, termasuk 29,381,884 orang yang dibanci secara langsung dan anggaran 1,855,501 orang yang tidak terhitung.

Pada 2017, 79.3% penduduk tinggal di kawasan bandar dan 20.7% di kawasan luar bandar. Kawasan pantai menempatkan 58.0% penduduk, kawasan Andes 28.1% dan kawasan Amazon 13.9%. Lima dan Callao membentuk kawasan metropolitan terbesar dan pusat politik, kewangan, perindustrian serta pendidikan negara. Bandar besar lain termasuk Arequipa, Trujillo, Chiclayo, Piura, Huancayo, Cusco dan Iquitos.

Banci 2017 merupakan banci kebangsaan pertama yang mengumpulkan data pengenalan etnik kendiri bagi penduduk berusia 12 tahun ke atas. Sebanyak 60.2% mengenal pasti diri sebagai mestizo, 22.3% sebagai Quechua, 5.9% sebagai kulit putih, 3.6% sebagai Afro-Peru dan 2.4% sebagai Aymara. Selebihnya mengenal pasti diri dengan masyarakat Amazon tertentu, kumpulan etnik lain atau tidak memberikan jawapan. Kategori tersebut berasaskan pengenalan kendiri dan tidak semestinya bersamaan dengan keturunan biologi, bahasa atau amalan budaya.

Wanita Quechua bersama kanak-kanak dengan pakaian tradisional.

Penduduk Peru terbentuk melalui interaksi panjang antara masyarakat peribumi dengan pendatang dari Sepanyol, Afrika, China, Jepun dan bahagian lain di Eropah serta Amerika Latin. Masyarakat keturunan Afrika mempunyai sejarah yang berkaitan dengan penghijrahan paksa semasa zaman kolonial. Penghijrahan Cina dan Jepun sejak abad ke-19 pula meninggalkan pengaruh ketara terhadap perdagangan, masyarakat bandar dan masakan.

Bahasa dan agama

Bahasa Sepanyol ialah bahasa rasmi di seluruh negara. Perlembagaan turut mengiktiraf Quechua, Aymara dan bahasa peribumi lain sebagai bahasa rasmi di kawasan tempat bahasa-bahasa tersebut dominan. Kementerian Kebudayaan menyenaraikan 48 bahasa peribumi yang masih digunakan, terdiri daripada empat bahasa Andes dan 44 bahasa Amazon.

Menurut banci 2017, 82.6% penduduk berusia lima tahun ke atas mempelajari bahasa Sepanyol sebagai bahasa pertama, 13.9% mempelajari Quechua, 1.7% Aymara dan sekitar 0.8% bahasa peribumi lain. Quechua terdiri daripada beberapa ragam serantau yang tidak semuanya saling dapat difahami dengan mudah. Bahasa Amazon pula tergolong dalam pelbagai keluarga bahasa dan kebanyakannya digunakan oleh masyarakat yang bilangannya lebih kecil.

Agama Katolik mempunyai pengaruh sejarah yang kuat, tetapi kepelbagaian agama semakin meningkat. Dalam kalangan penduduk berusia 12 tahun ke atas pada 2017, 76.0% mengaku beragama Katolik, 14.1% Evangelis, 4.8% menganut agama lain dan 5.1% tidak beragama. Amalan keagamaan di banyak kawasan menggabungkan tradisi Kristian dengan kepercayaan, perayaan dan simbol masyarakat Andes atau Amazon.

Pendidikan dan kesihatan

Bangunan bersejarah Universiti Kebangsaan Utama San Marcos di Lima.

Perlembagaan menetapkan bahawa pendidikan awal, rendah dan menengah adalah wajib, manakala pendidikan yang disediakan oleh negara adalah percuma pada peringkat yang ditetapkan undang-undang. Sistem pendidikan merangkumi institusi awam dan swasta serta universiti, institut teknologi dan pusat latihan profesional.

Akses pendidikan bertambah baik dalam beberapa dekad kebelakangan, tetapi perbezaan mutu dan kemudahan masih wujud antara bandar dengan luar bandar serta antara kawasan berbahasa Sepanyol dengan masyarakat peribumi. Pada 2017, 34.0% penduduk berusia 15 tahun ke atas telah mengikuti pendidikan tinggi, manakala kadar buta huruf ialah 5.8%.

Sistem kesihatan terbahagi antara perkhidmatan Kementerian Kesihatan dan Seguro Integral de Salud, sistem keselamatan sosial EsSalud, kemudahan angkatan tentera dan polis serta penyedia swasta. Pada 2017, 75.5% penduduk dilaporkan mempunyai suatu bentuk insurans kesihatan. Akses kepada doktor, hospital, air bersih dan sanitasi masih tidak sama rata, khususnya di kawasan luar bandar Andes dan Amazon.

Kebudayaan

Kesusasteraan dan seni

Mario Vargas Llosa, penerima Hadiah Nobel dalam Kesusasteraan 2010.

Kebudayaan Peru dibentuk oleh tradisi peribumi Andes dan Amazon serta pengaruh Sepanyol, Afrika, Asia dan penghijrahan moden. Kepelbagaian tersebut dapat dilihat dalam bahasa, muzik, seni, seni bina, pakaian dan masakan negara.

Tradisi kesusasteraan bertulis awal termasuk karya Inca Garcilaso de la Vega, yang menghuraikan sejarah serta masyarakat Inka dan penjajahan Sepanyol. Penulis penting lain termasuk Ricardo Palma, César Vallejo, José María Arguedas dan Mario Vargas Llosa. Karya Arguedas meneliti hubungan antara masyarakat berbahasa Quechua dengan negara moden, manakala Vargas Llosa membincangkan kuasa politik, keganasan, kebebasan dan perubahan sosial. Vargas Llosa menerima Hadiah Nobel dalam Kesusasteraan pada 2010.

Seni pra-Columbus Peru merangkumi tekstil, seramik, ukiran batu dan pertukangan logam. Semasa zaman kolonial, Sekolah Cusco menggabungkan teknik serta tema seni keagamaan Eropah dengan motif tempatan. Seni rakyat kontemporari termasuk tekstil Andes, ukiran labu, seramik, topeng dan retablo dari Ayacucho.

Warisan, muzik dan masakan

Machu Picchu ialah tapak arkeologi Peru yang paling dikenali di peringkat antarabangsa.

Peru mempunyai 13 tapak dalam Senarai Warisan Dunia UNESCO. Tapak kebudayaan merangkumi bandar Cusco, pusat bersejarah Lima dan Arequipa, Chan Chan, Chavín, Garisan dan Geoglif Nazca serta Palpa, Caral-Supe, sistem jalan Qhapaq Ñan dan Kompleks Arkeoastronomi Chankillo. Machu Picchu dan Taman Negara Río Abiseo diklasifikasikan sebagai tapak campuran, manakala Taman Negara Huascarán dan Manú disenaraikan kerana nilai semula jadinya.

Persembahan marinera, sebuah tarian tradisional Peru.

Muzik tradisional berbeza mengikut rantau. Huayno dan bentuk muzik Andes lain menggunakan alat seperti quena, charango, kecapi dan gendang. Pantai mempunyai tradisi marinera, tondero, muzik Kreol dan muzik Afro-Peru, termasuk penggunaan alat perkusi cajón. Muzik Amazon pula berkait rapat dengan bahasa, tarian dan upacara masyarakat setempat.

Penyediaan dan pengambilan ceviche Peru dimasukkan dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan pada 2023.

Masakan Peru menggabungkan bahan tempatan seperti kentang, jagung, cili, kuinoa, ikan dan hasil Amazon dengan teknik Sepanyol, Afrika, Cina, Jepun dan Eropah lain. Hidangan yang terkenal termasuk ceviche, lomo saltado, ají de gallina, causa, anticucho dan pachamanca. Masakan chifa berkembang daripada tradisi pendatang Cina, manakala masakan Nikkei menggabungkan unsur Peru dan Jepun.

Pada 2023, amalan dan makna yang berkaitan dengan penyediaan serta pengambilan ceviche dimasukkan dalam Senarai Perwakilan Warisan Budaya Tidak Ketara Kemanusiaan UNESCO. Pengiktirafan itu merangkumi peranan hidangan tersebut dalam masyarakat pantai, Andes dan Amazon serta hubungannya dengan pengeluar makanan tempatan.

Sukan

Pasukan bola sepak kebangsaan Peru sebelum perlawanan persahabatan menentang Mexico pada 1968.

Bola sepak ialah sukan penonton yang paling meluas. Pasukan bola sepak kebangsaan Peru menyertai pertandingan di bawah Konfederasi Bola Sepak Amerika Selatan dan pernah mengambil bahagian dalam beberapa kejohanan Piala Dunia FIFA. Kelab utama tertumpu di Lima serta bandar seperti Arequipa, Trujillo dan Cusco.

Bola tampar mempunyai tradisi yang kuat, khususnya dalam pertandingan wanita. Sukan popular lain termasuk bola keranjang, olahraga, tinju, tenis dan sukan papan luncur. Garis pantai Pasifik menyediakan keadaan yang sesuai untuk luncur ombak, manakala laluan Andes digunakan untuk mendaki gunung, berbasikal dan larian jarak jauh.

Lihat juga

• Hubungan luar Peru
• Senarai bandar di Peru
• Senarai presiden Peru
• Tamadun Andes

Pautan luar

• Portal rasmi Kerajaan Peru
• Institut Statistik dan Informatik Kebangsaan Peru
• Bank Rizab Pusat Peru