Andorra

Prinsipaliti Andorra
*Principat d'Andorra*
Prinsipaliti Andorra Principat d'Andorra
	Bendera Jata
	Cogan kata: Virtus Unita Fortior; “Kekuatan bersatu lebih teguh”
	Lagu kebangsaan: El Gran Carlemany; “Charlemagne yang Agung”
	Kedudukan Andorra di Eropah
Ibu negara dan bandar terbesar}	Andorra la Vella; 42°30′U 1°31′T / 42.500°U 1.517°T
Bahasa rasmi	Catalan
Demonim	Orang Andorra
Pemerintah	Prinsipaliti bersama berparlimen
• Putera bersama	Josep-Lluís Serrano Pentinat; Emmanuel Macron
• Ketua kerajaan	Xavier Espot Zamora
Badan perundangan	Majlis Am
Pembentukan
• Paréage pertama	1278
• Perlembagaan semasa	14 Mac 1993
Keluasan
• Jumlah	467.63 km2 (180.55 bt2)
Populasi
• Perkiraan Jun 2026	89,752
• Kepadatan	191.9/km2 (497.0/sq mi)
KDNK (PPP)	2026
• Jumlah	AS$6.93 bilion
• Per kapita	AS$75,990
KDNK (nominal)	2026
• Jumlah	AS$4.88 bilion
• Per kapita	AS$53,475
Gini (2024)	38.4; sederhana
HDI (2023)	▲ 0.913; sangat tinggi (ke-32)
Mata wang	Euro (€) (EUR)
Zon waktu	UTC+1 (CET)
• Musim panas (DST)	UTC+2 (CEST)
Kod panggilan	+376
Kod ISO 3166	AD
DPT internet	.ad

Andorra, secara rasminya Prinsipaliti Andorra (Principat d'Andorra), ialah sebuah negara mikro berdaulat tanpa pantai di Pyrenees timur, di antara Perancis dengan Sepanyol. Negara ini berkeluasan kira-kira 468 kilometer persegi dan mempunyai 89,752 orang penduduk pada Jun 2026.^[4]^[5] Ibu negara dan bandar terbesarnya ialah Andorra la Vella.

Andorra merupakan sebuah prinsipaliti bersama berparlimen. Ketua negaranya ialah dua orang putera bersama, iaitu Uskup Urgell dan Presiden Republik Perancis. Menurut Perlembagaan 1993, kedua-duanya secara bersama dan tidak boleh dipisahkan menjadi ketua negara, manakala pemerintahan harian dikendalikan oleh kerajaan yang bertanggungjawab kepada Majlis Am yang dipilih.^[11]

Bahasa rasminya ialah bahasa Catalan, sementara bahasa Sepanyol, Perancis dan Portugis turut digunakan secara meluas akibat sejarah, hubungan dengan negara jiran dan komposisi penduduknya.^[12] Andorra menggunakan euro sebagai mata wang rasmi walaupun bukan anggota Kesatuan Eropah.

Ekonomi Andorra didominasi oleh pelancongan, perdagangan runcit dan perkhidmatan kewangan. Negara ini menerima lebih daripada 9.6 juta pelawat pada 2024, termasuk lebih daripada empat juta pelancong yang bermalam sekurang-kurangnya satu malam.^[13] Bentuk muka bumi bergunung-ganang menjadikan sukan musim sejuk, mendaki dan kegiatan alam semula jadi penting kepada pelancongan serta identiti negara.

Nama dan lambang

Asal tepat nama Andorra tidak dapat dipastikan. Beberapa teori telah dikemukakan oleh ahli sejarah dan ahli bahasa, termasuk kaitan dengan kaum Andosini atau Andosins yang disebut dalam sumber zaman purba. Walau bagaimanapun, tiada satu etimologi yang diterima secara muktamad.

Nama rasmi bahasa Catalan ialah Principat d'Andorra. Istilah principat merujuk kepada kedudukan Andorra sebagai sebuah prinsipaliti, manakala bentuk pemerintahan bersamanya berasal daripada perjanjian paréage pada 1278 dan 1288.

Bendera negara terdiri daripada tiga jalur menegak berwarna biru, kuning dan merah dengan jata negara di tengah jalur kuning. Warna-warna tersebut memperlihatkan pengaruh sejarah Perancis dan wilayah Catalan, sementara jata menggabungkan lambang Uskup Urgell, Foix, Catalonia dan Béarn.

Moto negara, Virtus Unita Fortior, berasal daripada bahasa Latin dan lazimnya diterjemahkan sebagai “Kekuatan bersatu lebih teguh”. Lagu kebangsaannya ialah El Gran Carlemany, yang mengaitkan identiti sejarah Andorra dengan legenda Charlemagne.

Sejarah

Zaman awal

Bukti arkeologi menunjukkan bahawa lembah-lembah Andorra telah didiami sejak zaman prasejarah. Tapak seperti Balma de la Margineda memperlihatkan kegiatan manusia sejak zaman Epipaleolitik, manakala penempatan lain berasal daripada zaman Neolitik, Zaman Gangsa dan zaman sebelum Rom.^[4]

Tradisi kebangsaan menyatakan bahawa Charlemagne membentuk Andorra sekitar 805 sebagai balasan kepada bantuan penduduk tempatan dalam peperangan menentang orang Moor. Kisah ini memainkan peranan penting dalam identiti negara dan lagu kebangsaan, tetapi diperlakukan sebagai legenda dan bukannya fakta sejarah yang dapat dibuktikan secara langsung.^[4]

Rujukan bertulis awal kepada paroki-paroki Andorra terdapat dalam dokumen zaman pertengahan yang dikaitkan dengan Katedral Santa Maria d'Urgell. Wilayah tersebut pada mulanya berada dalam lingkungan kuasa para bupati Urgell.

Pada 1133, hak Bupati Urgell terhadap lembah-lembah Andorra diserahkan kepada Uskup Urgell. Para uskup kemudian mendapatkan perlindungan keluarga Caboet, yang haknya diwarisi melalui perkahwinan oleh keluarga Castellbò dan kemudiannya Bupati Foix.^[4]

Pembentukan pemerintahan bersama

Pertikaian antara Uskup Urgell dengan Bupati Foix mengenai hak terhadap Andorra diselesaikan melalui dua perjanjian feudal yang dikenali sebagai paréage. Perjanjian pertama ditandatangani pada 1278 dan perjanjian kedua pada 1288.^[4]

Perjanjian tersebut membahagikan hak, cukai dan tanggungjawab pertahanan secara seimbang antara Uskup Urgell dengan Bupati Foix. Susunan itu menjadi asas kepada sistem prinsipaliti bersama yang kekal hingga hari ini, walaupun sifat dan kuasa institusinya telah berubah dengan ketara.

Pada 1419, wakil-wakil paroki mendapat kebenaran untuk membentuk Consell de la Terra, atau Majlis Tanah. Institusi tersebut menjadi pendahulu kepada Majlis Am moden dan membolehkan penduduk tempatan mengurus sebahagian urusan bersama mereka.^[4]

Hak Bupati Foix terhadap Andorra kemudiannya diwarisi oleh raja-raja Navarra. Apabila Henry III dari Navarra menjadi Raja Henry IV dari Perancis pada 1589, hak tersebut dikaitkan dengan mahkota Perancis. Selepas Revolusi Perancis, pemerintah Perancis pada mulanya menolak hubungan feudal itu, tetapi Napoleon I memulihkan kedudukan pemerintah Perancis sebagai putera bersama pada 1806.

Pembaharuan politik

Andorra kekal sebagai masyarakat luar bandar yang agak terpencil selama berabad-abad. Pertanian, penternakan, perhutanan dan kegiatan perdagangan berskala kecil menjadi asas kehidupan ekonomi.

Nova Reforma, atau Pembaharuan Baharu, diluluskan pada 1866. Pembaharuan tersebut memperluas penyertaan politik kepada ketua isi rumah, menyusun semula Majlis Am dan meningkatkan kuasanya dalam urusan dalaman.^[4]

Hak mengundi sejagat untuk lelaki diperkenalkan pada 1933. Wanita memperoleh hak mengundi pada 1970 dan hak untuk dipilih memegang jawatan pada 1973. Escaldes-Engordany dibentuk sebagai paroki ketujuh pada 1978.^[4]

Pembinaan jalan raya menuju Sepanyol pada 1913 dan Perancis pada 1933 mengurangkan pengasingan negara. Sepanjang abad ke-20, pertumbuhan perdagangan, pelancongan, pembinaan dan perkhidmatan kewangan mengubah Andorra daripada masyarakat pertanian kepada ekonomi perkhidmatan.

Perlembagaan 1993

Majlis Eksekutif, pendahulu kerajaan moden, diwujudkan pada 1981 bagi memisahkan kuasa eksekutif daripada Majlis Am. Pembaharuan tersebut diikuti oleh rundingan antara Majlis Am dengan kedua-dua putera bersama mengenai pembentukan sebuah negara berperlembagaan moden.

Perlembagaan diluluskan dalam referendum pada 14 Mac 1993. Dokumen tersebut mengisytiharkan Andorra sebagai sebuah negara merdeka, demokratik dan sosial yang diperintah menurut kedaulatan undang-undang.^[11]

Perlembagaan mengekalkan institusi putera bersama tetapi mengehadkan dan mentakrifkan kuasanya. Ia juga memperuntukkan pengasingan kuasa, hak asasi, pilihan raya demokratik, kerajaan berparlimen dan badan kehakiman yang bebas.

Andorra diterima sebagai anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 28 Julai 1993.^[14] Negara itu menyertai Majlis Eropah pada 10 November 1994.^[15]

Geografi

Kedudukan dan bentuk muka bumi

Andorra terletak di tengah Pyrenees timur dan tidak mempunyai pantai. Ia bersempadan dengan wilayah autonomi Catalonia di Sepanyol di sebelah selatan dan jabatan Ariège di Perancis di sebelah utara serta timur.^[12]

Wilayahnya terdiri hampir sepenuhnya daripada gunung, lembah glasier dan cerun curam. Purata ketinggian negara ialah kira-kira 1,996 meter dari aras laut. Titik tertingginya ialah Coma Pedrosa pada ketinggian 2,942 meter, manakala titik terendah berada di Sungai Runer berhampiran sempadan Sepanyol pada ketinggian 838 meter.^[4]

Sebahagian besar penempatan terletak di lembah utama. Kawasan bandar terbesar terbentuk di sekitar Andorra la Vella dan Escaldes-Engordany, tempat Valira del Nord dan Valira d'Orient bergabung menjadi Gran Valira.

Andorra mempunyai lebih daripada 80 buah tasik gunung. Tasik Juclà, yang mempunyai keluasan sekitar 21.3 hektar, ialah tasik terbesar di negara tersebut.^[4]

Sungai

Sistem sungai Andorra didominasi oleh Valira del Nord dan Valira d'Orient. Kedua-duanya bertemu di Escaldes-Engordany untuk membentuk Gran Valira, yang mengalir ke selatan memasuki Sepanyol dan akhirnya menyertai Sungai Segre.

Sungai dan anak sungai telah membentuk lembah penempatan utama. Ia digunakan bagi bekalan air, penjanaan hidroelektrik, pengairan dan kegiatan rekreasi.

Iklim

Andorra mempunyai iklim pergunungan dengan pengaruh Mediterranean. Musim panas biasanya sederhana hingga panas pada waktu siang dan lebih sejuk pada waktu malam, sementara musim sejuk sejuk serta bersalji.^[4]

Jumlah hujan berbeza mengikut ketinggian dan orientasi lembah. Hujan dan salji penting kepada bekalan air, ekosistem gunung serta industri ski. Perubahan iklim menimbulkan cabaran berkaitan kestabilan litupan salji, kemarau, risiko kebakaran dan bekalan air.

Alam sekitar

Andorra mempunyai dua taman alam utama, iaitu Taman Alam Lembah Comapedrosa dan Taman Alam Lembah Sorteny. Kawasan perlindungan tersebut memelihara hutan, padang rumput alp, tasik glasier serta habitat haiwan dan tumbuhan gunung.

Lembah Madriu-Perafita-Claror meliputi 4,247 hektar, iaitu lebih sedikit daripada 9% wilayah Andorra. Lembah tersebut disenaraikan sebagai Tapak Warisan Dunia oleh UNESCO pada 2004 sebagai landskap budaya yang memperlihatkan hubungan berabad-abad antara masyarakat tempatan dengan sumber pergunungan.^[16]

Kawasan tinggi menempatkan spesies seperti kambing gurun Pyrenees, chamois, marmot, helang emas dan burung hering berjanggut. Hutan di kawasan lebih rendah terdiri terutamanya daripada pain, fir, oak dan birch.

Politik dan pemerintahan

Sistem perlembagaan

Perlembagaan mentakrifkan Andorra sebagai sebuah prinsipaliti bersama berparlimen. Kedaulatan berada pada rakyat Andorra, sementara institusi negara terdiri daripada putera bersama, Majlis Am, kerajaan dan badan kehakiman.^[11]

Kedua-dua putera bersama menjadi ketua negara secara bersama dan tidak boleh dipisahkan. Jawatan tersebut dipegang atas kapasiti peribadi dan eksklusif oleh Uskup Urgell serta Presiden Republik Perancis.

Putera bersama melaksanakan fungsi seperti mengisytiharkan undang-undang, memanggil pilihan raya atau referendum, melantik ketua kerajaan selepas pemilihannya oleh Majlis Am dan menerima watikah diplomatik. Kebanyakan tindakan mereka memerlukan tandatangan balas ketua kerajaan atau síndic general, yang memikul tanggungjawab politik terhadap tindakan tersebut.^[11]

Josep-Lluís Serrano Pentinat menjadi Uskup Urgell dan putera bersama episkopal pada 31 Mei 2025.^[1] Emmanuel Macron memegang jawatan putera bersama Perancis atas kedudukannya sebagai Presiden Republik Perancis.^[2]

Majlis Am

Majlis Am (Consell General) ialah badan perundangan satu dewan. Majlis tersebut mempunyai 28 orang anggota yang dipilih bagi tempoh empat tahun.^[17]

Separuh anggota dipilih melalui kawasan pilihan raya kebangsaan berdasarkan perwakilan berkadar. Separuh lagi dipilih oleh tujuh paroki, dengan setiap paroki memilih dua orang wakil.

Majlis Am meluluskan undang-undang dan belanjawan, memilih ketua kerajaan, mengawasi tindakan kerajaan serta meluluskan perjanjian antarabangsa. Ketua majlis dikenali sebagai síndic general.

Kerajaan dan kehakiman

Ketua kerajaan dipilih oleh Majlis Am dan dilantik secara rasmi oleh putera bersama. Ketua kerajaan melantik menteri serta mengetuai dasar pentadbiran dan eksekutif.

Xavier Espot Zamora menjadi ketua kerajaan sejak 2019. Beliau mengangkat sumpah bagi penggal kedua pada 15 Mei 2023 selepas parti Demokrat untuk Andorra memperoleh majoriti dalam pilihan raya umum.^[3]

Perlembagaan menjamin kebebasan badan kehakiman. Sistem mahkamah merangkumi Batllia, Tribunal de Corts, Tribunal Superior de Justícia dan Tribunal Constitucional. Majlis Tinggi Kehakiman mengurus pentadbiran serta kebebasan institusi kehakiman.

Pembahagian pentadbiran

Andorra dibahagikan kepada tujuh unit pentadbiran yang dikenali sebagai paroki atau parròquies. Setiap paroki mempunyai majlis tempatan yang dipanggil comú, diketuai oleh seorang cònsol major dan cònsol menor.

Paroki	Pusat utama
Andorra la Vella	Andorra la Vella
Canillo	Canillo
Encamp	Encamp
Escaldes-Engordany	Escaldes
La Massana	La Massana
Ordino	Ordino
Sant Julià de Lòria	Sant Julià de Lòria

Escaldes-Engordany diwujudkan pada 1978 melalui pemisahan daripada Andorra la Vella dan menjadi paroki ketujuh.^[4]

Hubungan luar

Andorra mengekalkan hubungan rapat dengan Perancis dan Sepanyol, yang mengelilingi wilayahnya serta mempunyai hubungan sejarah dengan institusi putera bersama.

Negara ini menjadi anggota Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu pada 1993 dan Majlis Eropah pada 1994.^[14]^[15] Andorra turut menyertai Pertubuhan Keselamatan dan Kerjasama di Eropah, UNESCO, Pertubuhan Kesihatan Sedunia serta beberapa pertubuhan Ibero-Amerika dan antarabangsa lain.

Andorra tidak menjadi anggota Kesatuan Eropah atau Kawasan Schengen. Walau bagaimanapun, perjalanan ke negara itu dilakukan melalui Perancis atau Sepanyol dan kawalan sempadannya diselaraskan rapat dengan kedua-dua negara.

Kesatuan kastam antara Andorra dengan Komuniti Ekonomi Eropah berkuat kuasa pada 1991 bagi kebanyakan barangan perindustrian. Perjanjian monetari dengan Kesatuan Eropah ditandatangani pada 30 Jun 2011. Perjanjian tersebut menjadikan euro mata wang rasmi dan membolehkan Andorra mengeluarkan syiling euro sendiri dengan mematuhi peraturan kewangan tertentu Kesatuan Eropah.^[10]

Rundingan perjanjian persatuan yang lebih luas dengan Kesatuan Eropah bermula pada 2015 dan diselesaikan pada peringkat teknikal pada Disember 2023. Pada 16 Julai 2026, Majlis Kesatuan Eropah memberi kuasa bagi penandatanganan dan pelaksanaan sementara perjanjian persatuan dengan Andorra serta San Marino.^[18]

Perjanjian itu belum berkuat kuasa sepenuhnya pada Julai 2026. Ia masih memerlukan proses penandatanganan, persetujuan Parlimen Eropah serta prosedur kesimpulan dan ratifikasi yang berkaitan.^[18]

Ekonomi

Ekonomi Andorra berasaskan sektor perkhidmatan. Pelancongan, perdagangan, kewangan, pembinaan, hartanah dan perkhidmatan awam menyediakan sebahagian besar keluaran dan pekerjaan.

Keluaran dalam negara kasar nominal berjumlah €3.73 bilion pada 2024, bersamaan €42,853 bagi setiap penduduk.^[13] Tabung Kewangan Antarabangsa menganggarkan KDNK nominal sebanyak AS$4.88 bilion dan KDNK berdasarkan pariti kuasa beli sebanyak AS$6.93 bilion bagi 2026.^[7]^[6]

Pelancongan dan perdagangan

Pelancongan ialah salah satu tunjang ekonomi. Pada 2024, Andorra menerima 9,646,656 pelawat. Daripada jumlah tersebut, 4,167,614 orang bermalam sekurang-kurangnya satu malam dan diklasifikasikan sebagai pelancong, sementara selebihnya ialah pelawat sehari.^[13]

Musim sejuk menarik pengunjung untuk bermain ski dan sukan salji di kawasan seperti Grandvalira, Pal Arinsal dan Ordino Arcalís. Pada musim panas, kegiatan mendaki, berbasikal gunung, memanjat dan pelancongan alam menjadi lebih penting.

Perdagangan runcit berkembang kerana kadar cukai penggunaan yang secara tradisinya lebih rendah daripada negara jiran. Andorra la Vella, Escaldes-Engordany dan Pas de la Casa menjadi kawasan membeli-belah utama.

Pihak berkuasa berusaha mengurangkan kebergantungan terhadap pelancongan musim sejuk melalui acara kebudayaan, sukan, gastronomi, kesihatan dan rekreasi sepanjang tahun.

Kewangan dan percukaian

Sektor kewangan merangkumi bank, insurans, pengurusan aset dan perkhidmatan profesional. Aset perbankan yang besar berbanding saiz ekonomi menjadikan pengawalseliaan dan kestabilan kewangan penting kepada negara.^[19]

Sejak awal abad ke-21, Andorra melaksanakan pembaharuan berkaitan cukai langsung, pertukaran maklumat, pencegahan pengubahan wang haram dan kerjasama kewangan antarabangsa. Perubahan tersebut mengurangkan kerahsiaan bank tradisional dan menyelaraskan undang-undang negara dengan piawaian antarabangsa.

Tenaga dan pertanian

Pertanian hanya menyediakan bahagian kecil ekonomi kerana keluasan tanah rata yang terhad. Kegiatan utama termasuk penternakan lembu, biri-biri dan kuda, penanaman tembakau, kentang serta pengeluaran makanan tempatan.

Sebahagian elektrik dihasilkan melalui hidroelektrik, tetapi Andorra mengimport kebanyakan tenaga yang digunakannya daripada Perancis dan Sepanyol. Dasar tenaga semakin menumpukan kecekapan bangunan, tenaga boleh diperbaharui dan pengurangan pelepasan.

Pendapatan dan ketidaksamaan

Indeks Gini Andorra menurun daripada 40.0 pada 2023 kepada 38.4 pada 2024.^[8] Dalam tahun yang sama, 16.4% penduduk berada di bawah ambang risiko kemiskinan yang ditetapkan pada 60% pendapatan median.^[8]

Walaupun pendapatan purata dan kadar pekerjaan tinggi, kos perumahan meningkat dengan ketara akibat pertumbuhan penduduk, kekurangan tanah boleh dibangunkan dan permintaan terhadap hartanah.

Demografi

Penduduk Andorra berjumlah 89,752 orang pada Jun 2026.^[5] Jumlah tersebut meningkat dengan pesat sejak pertengahan abad ke-20 akibat pertumbuhan ekonomi serta penghijrahan pekerja.

Pada 2024, anggaran penduduk ialah 87,097 orang. Hanya 39,470 orang atau 45.3% mempunyai kewarganegaraan Andorra. Warganegara Sepanyol membentuk 23.8%, Portugis 9.8%, Perancis 4.4% dan Argentina 3.6%.^[13]

Penduduk tertumpu di lembah tengah dan selatan. Kawasan bandar Andorra la Vella–Escaldes-Engordany menempatkan bahagian terbesar penduduk, diikuti oleh Encamp, La Massana dan Sant Julià de Lòria.

Kewarganegaraan Andorra tertakluk pada syarat yang agak ketat. Perlembagaan tidak membenarkan kehilangan sewenang-wenangnya kewarganegaraan, sementara undang-undang biasa menetapkan syarat keturunan, tempat lahir, tempoh bermastautin dan pelepasan kewarganegaraan lain.

Bahasa

Catalan ialah satu-satunya bahasa rasmi negara dan digunakan dalam pentadbiran, perundangan, papan tanda serta sistem pendidikan Andorra.^[12]

Bahasa Sepanyol merupakan bahasa yang digunakan secara meluas dalam kehidupan harian dan perdagangan. Bahasa Portugis digunakan oleh komuniti Portugis, manakala bahasa Perancis mempunyai kedudukan penting melalui hubungan institusi dengan Perancis dan kewujudan sistem pendidikan Perancis.

Kerajaan melaksanakan program bagi memperkukuh penggunaan Catalan dan menyediakan kursus bahasa kepada penduduk baharu.

Agama

Perlembagaan menjamin kebebasan beragama dan melarang diskriminasi berdasarkan agama.^[11] Gereja Katolik mempunyai kedudukan sejarah yang penting kerana Uskup Urgell menjadi salah seorang putera bersama.

Katolik kekal sebagai agama terbesar, tetapi negara turut mempunyai komuniti Protestan, Islam, Yahudi, Hindu, Bahá'í dan kumpulan agama lain.^[12]

Pendidikan

Sistem pendidikan Andorra mempunyai ciri luar biasa kerana tiga sistem awam beroperasi secara selari:

sistem pendidikan Andorra;
sistem pendidikan Sepanyol;
sistem pendidikan Perancis.^[20]

Keluarga boleh memilih sistem yang sesuai. Sekolah asing mengikuti kurikulum negara masing-masing tetapi turut menyediakan Formació Andorrana, yang mengajar bahasa Catalan, sejarah, geografi, kebudayaan dan institusi Andorra.^[20]

Pendidikan wajib berlangsung antara umur enam dengan 16 tahun. Sistem Andorra menggunakan Catalan dan Perancis sebagai bahasa pengantar utama pada peringkat rendah, di samping pengajaran bahasa Sepanyol dan Inggeris.

Universiti Andorra ialah universiti awam negara dan berpusat di Sant Julià de Lòria. Pendidikan tinggi di Andorra bermula pada 1988 dengan penubuhan sekolah kejururawatan dan sains komputer. Kampus universiti berada di pusat Sant Julià de Lòria sejak 2004.^[21]

Kesihatan

Sistem kesihatan Andorra menggabungkan penyedia awam dan swasta. Caixa Andorrana de Seguretat Social menyediakan perlindungan insurans sosial melalui caruman pekerja, majikan dan kerajaan.

Hospital Nostra Senyora de Meritxell di Escaldes-Engordany ialah hospital utama negara. Pesakit yang memerlukan rawatan khusus tertentu boleh dirujuk ke pusat perubatan di Sepanyol atau Perancis berdasarkan perjanjian kerjasama.

Jangka hayat ketika lahir ialah 84 tahun dalam data Indeks Pembangunan Manusia bagi 2023.^[9] Andorra memperoleh nilai HDI 0.913 dan berada di tempat ke-32 daripada negara serta wilayah yang dinilai, dalam kategori pembangunan manusia sangat tinggi.^[9]

Pengangkutan

Andorra tidak mempunyai landasan kereta api atau lapangan terbang komersial besar dalam wilayahnya. Pengangkutan darat dilakukan melalui rangkaian jalan raya yang mengikuti lembah-lembah sempit.

Dari Sepanyol, jalan N-145 menghubungkan La Seu d'Urgell dengan sempadan di Sungai Runer dan diteruskan sebagai CG-1 ke Sant Julià de Lòria serta Andorra la Vella. Dari Perancis, jalan N22 memasuki negara berhampiran Pas de la Casa dan bersambung dengan CG-2.^[22]

Lapangan terbang terdekat yang menggunakan nama negara ialah Lapangan Terbang Andorra–La Seu d'Urgell di Catalonia, Sepanyol. Lapangan terbang antarabangsa utama yang melayani pelawat termasuk Barcelona, Toulouse, Girona dan Lleida.

Perkhidmatan bas jarak jauh menghubungkan Andorra dengan bandar serta lapangan terbang di Perancis dan Sepanyol. Rangkaian bas nasional menghubungkan tujuh paroki. Kerajaan turut menyediakan pas bulanan percuma bagi perkhidmatan bas biasa sebagai sebahagian daripada dasar mobiliti awam.

Kesesakan lalu lintas boleh berlaku ketika musim pelancongan dan hujung minggu. Bentuk muka bumi mengehadkan pembangunan jalan serta ruang tempat letak kereta, sementara salji dan tanah runtuh boleh mengganggu perjalanan.

Kebudayaan dan warisan

Kebudayaan Andorra merupakan sebahagian daripada tradisi Catalan dan Pyrenees, dengan pengaruh sejarah Perancis serta Sepanyol.

Seni bina

Andorra mempunyai banyak gereja Romanesque yang dibina antara abad ke-9 dengan abad ke-13. Bangunan tersebut lazimnya mempunyai dinding batu tebal, ruang dalaman kecil dan menara loceng berbentuk segi empat.

Antara contoh penting ialah Sant Joan de Caselles, Santa Coloma, Sant Martí de la Cortinada, Sant Miquel d'Engolasters dan Sant Climent de Pal.

Casa de la Vall dibina pada penghujung abad ke-16 sebagai rumah keluarga Busquets. Bangunan itu dibeli oleh Majlis Am pada 1702 dan digunakan sebagai bangunan parlimen sehingga pembukaan kompleks baharu pada 2011.

Perayaan dan tradisi

Hari Kebangsaan Andorra disambut pada 8 September bersempena perayaan Bonda Maria Meritxell, santo penaung negara. Tempat Suci Meritxell di Canillo menjadi pusat upacara keagamaan dan kebangsaan.

Tradisi tempatan termasuk pesta paroki, tarian rakyat, pasar, perayaan api solstis musim panas dan sambutan yang berkaitan dengan kegiatan pertanian serta pastoral.

Pesta api solstis musim panas di Pyrenees, yang turut diamalkan di Andorra, dimasukkan dalam Senarai Warisan Budaya Tidak Ketara UNESCO bersama tradisi serupa di Perancis dan Sepanyol.

Masakan

Masakan Andorra dipengaruhi oleh makanan gunung Catalan, Perancis dan Occitan. Hidangan tradisional menggunakan daging, kentang, kubis, kekacang, cendawan, keju serta hasil bermusim.

Antara hidangan yang dikaitkan dengan negara ialah escudella, trinxat, daging panggang, sosej tempatan, siput dan ikan trout. Rumah ladang tradisional yang menghidangkan makanan tempatan dikenali sebagai bordes.

Muzik dan kesusasteraan

Bahasa Catalan menjadi bahasa utama kesusasteraan, teater dan penerbitan negara. Institusi kebudayaan termasuk Perpustakaan Negara, Arkib Negara, Auditorium Negara dan beberapa muzium paroki.

Andorra menyertai Peraduan Lagu Eurovision dari 2004 hingga 2009. Semua lagu perwakilannya mengandungi sekurang-kurangnya sebahagian lirik dalam bahasa Catalan.

Sukan

Ski, mendaki, berbasikal, bola sepak, ragbi dan sukan gunung memainkan peranan besar dalam kehidupan sukan Andorra.

Kawasan ski Grandvalira, Pal Arinsal dan Ordino Arcalís menjadi tempat pertandingan kebangsaan serta antarabangsa. Andorra pernah menganjurkan perlumbaan Piala Dunia Ski Alp dan pertandingan ski gunung.

Laluan pergunungan Andorra kerap digunakan dalam Tour de France dan Vuelta a España. Pendakian curam serta ketinggiannya turut menarik pasukan berbasikal profesional untuk latihan.

Pasukan bola sepak kebangsaan Andorra menjadi anggota FIFA dan UEFA. FC Andorra, walaupun berpangkalan di Andorra, bertanding dalam sistem liga bola sepak Sepanyol.

Andorra menyertai Sukan Olimpik sejak 1976 dan mengambil bahagian dalam Sukan Negara-Negara Kecil Eropah. Negara ini menganjurkan temasya tersebut pada 1991 dan 2005.

Lihat juga

Rujukan

1 2 "Mons. Josep-Lluís Serrano i Pentinat, Bisbe d'Urgell". Bisbat d'Urgell (dalam bahasa Catalonia). Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 "Déplacement en Andorre : première journée". Élysée (dalam bahasa Perancis). 27 April 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 "El cap de Govern, Xavier Espot Zamora". Govern d'Andorra (dalam bahasa Catalonia). Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Andorra Tourist Guide 2025" (PDF). Visit Andorra (dalam bahasa Inggeris). Andorra Turisme. 2025. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 "Departament d'Estadística". Govern d'Andorra (dalam bahasa Catalonia). Jun 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 "World Economic Outlook, April 2026 — GDP based on purchasing-power parity". IMF DataMapper (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. April 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 "World Economic Outlook, April 2026 — GDP, current prices". IMF DataMapper (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. April 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 "L'Enquesta de condicions de vida 2024 evidencia una millora del poder adquisitiu de la ciutadania". Govern d'Andorra (dalam bahasa Catalonia). Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 "Human Development Index and its components" (PDF). Human Development Report 2025 (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2025. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 "Base Prospectus — Principality of Andorra" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Govern d'Andorra. 2021. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 4 5 "Constitution of the Principality of Andorra" (PDF). Consell General (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 4 "Essential information about Andorra". Visit Andorra (dalam bahasa Inggeris). Andorra Turisme. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 3 4 "Andorra en xifres: any 2024" (PDF). Departament d'Estadística (dalam bahasa Catalonia). Govern d'Andorra. 2025. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 "Admission of the Principality of Andorra to membership in the United Nations". United Nations Digital Library (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 28 Julai 1993. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 "Andorra — Member state". Council of Europe (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 18 Julai 2026.
↑ "Madriu-Perafita-Claror Valley". UNESCO World Heritage Centre (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 18 Julai 2026.
↑ "General elections". Consell General (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 "Council greenlights EU deal with Andorra and San Marino". Council of the European Union (dalam bahasa Inggeris). 16 Julai 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.
↑ "Principality of Andorra: 2026 Article IV Consultation". International Monetary Fund (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. Mei 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.
1 2 "Sistemes educatius a Andorra". Govern d'Andorra (dalam bahasa Catalonia). Dicapai pada 18 Julai 2026.
↑ "The University". Universitat d'Andorra (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 18 Julai 2026.
↑ "Andorra en xifres: accessos terrestres" (PDF). Departament d'Estadística (dalam bahasa Catalonia). Govern d'Andorra. 2025. Dicapai pada 18 Julai 2026.

Pautan luar

[CoprincepEpiscopal-1] 1 2 "Mons. Josep-Lluís Serrano i Pentinat, Bisbe d'Urgell". Bisbat d'Urgell (dalam bahasa Catalonia). Dicapai pada 18 Julai 2026.

[CoprincepPerancis-2] 1 2 "Déplacement en Andorre : première journée". Élysée (dalam bahasa Perancis). 27 April 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[KetuaKerajaan-3] 1 2 "El cap de Govern, Xavier Espot Zamora". Govern d'Andorra (dalam bahasa Catalonia). Dicapai pada 18 Julai 2026.

[PanduanRasmi-4] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 "Andorra Tourist Guide 2025" (PDF). Visit Andorra (dalam bahasa Inggeris). Andorra Turisme. 2025. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[Penduduk2026-5] 1 2 3 "Departament d'Estadística". Govern d'Andorra (dalam bahasa Catalonia). Jun 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[IMFPPP-6] 1 2 3 "World Economic Outlook, April 2026 — GDP based on purchasing-power parity". IMF DataMapper (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. April 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[IMFNominal-7] 1 2 3 "World Economic Outlook, April 2026 — GDP, current prices". IMF DataMapper (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. April 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[Gini2024-8] 1 2 3 "L'Enquesta de condicions de vida 2024 evidencia una millora del poder adquisitiu de la ciutadania". Govern d'Andorra (dalam bahasa Catalonia). Dicapai pada 18 Julai 2026.

[UNDP2025-9] 1 2 3 "Human Development Index and its components" (PDF). Human Development Report 2025 (dalam bahasa Inggeris). Program Pembangunan Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 2025. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[Euro-10] 1 2 "Base Prospectus — Principality of Andorra" (PDF) (dalam bahasa Inggeris). Govern d'Andorra. 2021. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[Perlembagaan-11] 1 2 3 4 5 "Constitution of the Principality of Andorra" (PDF). Consell General (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 18 Julai 2026.

[MaklumatAsas-12] 1 2 3 4 "Essential information about Andorra". Visit Andorra (dalam bahasa Inggeris). Andorra Turisme. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[AndorraAngka2024-13] 1 2 3 4 "Andorra en xifres: any 2024" (PDF). Departament d'Estadística (dalam bahasa Catalonia). Govern d'Andorra. 2025. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[PBB-14] 1 2 "Admission of the Principality of Andorra to membership in the United Nations". United Nations Digital Library (dalam bahasa Inggeris). Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. 28 Julai 1993. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[MajlisEropah-15] 1 2 "Andorra — Member state". Council of Europe (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 18 Julai 2026.

[UNESCO-16] "Madriu-Perafita-Claror Valley". UNESCO World Heritage Centre (dalam bahasa Inggeris). UNESCO. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[PilihanRaya-17] "General elections". Consell General (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 18 Julai 2026.

[PerjanjianEU-18] 1 2 "Council greenlights EU deal with Andorra and San Marino". Council of the European Union (dalam bahasa Inggeris). 16 Julai 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[IMF2026Laporan-19] "Principality of Andorra: 2026 Article IV Consultation". International Monetary Fund (dalam bahasa Inggeris). Tabung Kewangan Antarabangsa. Mei 2026. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[SistemPendidikan-20] 1 2 "Sistemes educatius a Andorra". Govern d'Andorra (dalam bahasa Catalonia). Dicapai pada 18 Julai 2026.

[Universiti-21] "The University". Universitat d'Andorra (dalam bahasa Inggeris). Dicapai pada 18 Julai 2026.

[Akses-22] "Andorra en xifres: accessos terrestres" (PDF). Departament d'Estadística (dalam bahasa Catalonia). Govern d'Andorra. 2025. Dicapai pada 18 Julai 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]