Latin volgare
El latin volgar (in latin sermo vulgaris) el xe l'insieme de łe varianti de ła łéngua latina parlae da łe diverse popołasion de l'Inpero Roman. Ła so diferensa prinsipałe rispeto al latin leterario ła xe ła major influensa dei sustrati lenguìstegi locałi e ła mancansa de na codifegasion ligada a ła scritura.
Caraterìsteghe
[canbia | canbia el còdaxe]
El latin volgar el ciapa drento tute łe forme tìpeghe de ła łéngua parlada che, propi par sta so natura, łe jera pì façiłi da influensar co canbiamenti lenguìstegi e influsi che vegneva da altre łéngue. Ła łéngua latina sviłupada, cresùa e difondesta co Roma e łe so istitusion inte l'Inpero, ła jera deventada co 'l pasar del tenpo ła łéngua de na menoransa de élite, del ceto aministrativo, dei mercanti e dei leterai, ben de łontan da ła łéngua parlada ogni dì da tuta ła xente de ogni liveło sociałe.
Diferente, de fati, łe jera łe łéngue dei popołi o "volgo" che łe restava tacade a parlade che ghe jera xà prima del latin e pì o manco influensade da ła łéngua de Roma. Donca ła łéngua latina, anca se ła se jera spandesta in tuto el teritorio de Roma subindo (e inponendo a so volta) influense drio i teritori, ła pareva èsar pì na łéngua franca e, par serta xente, na łéngua modeło da imitar, un exenpio de łéngua culturalmente alta. In Oriente, donca, ła prexensa de na cultura grega tanto forte ła ga ostacołà el radegarse del latin, mentre in teritori cofà ła Gàlia, ła Dàcia e l'Hispània, el latin el ga influensà de bruto łe parlade locałi.
Latin leterario e latin volgar
[canbia | canbia el còdaxe]Na distinsion neta tra latin leterario e latin volgar no se pol mìa farghe par i primi tre sècołi de stòria romana, quando łe neçesità de ła vita łe gaveva formà na łéngua no del tuto fisada dal ponto de vista gramaticałe. Se pol de fati dir che i documenti latini pì antighi i riflete de visin o i corisponde del tuto a ła łéngua parlada inte l'epoca che i xe stai scriti. Łe prime òpare leterarie in latin łe conpare inte ła seconda metà del III sècoło a.C. e łe mostra n'evolusion inportante, sia inte el lèsico che inte ła gramàtega, che ła va drio el deventar pì forte de l'influensa de Roma.[1] Inte el II e inte el I sècoło a.C. (i ùltimi sècołi de ła Republega Romana) el latin leterario doparà inte l'Urbe el se sviłupa cofà na stiłizasion del latin parlà, donca verosimilmente ghe jera oncora na visinansa concreta tra łe do forme.[2] D'altra parte, oncora inte el periodo republegan, tra i livèłi manco istrusìi de ła sità e oncora de pì inte łe provinçe, gaveva da sviłuparse varianti de rilievo e ste tendense łe se fa pì ciaree co l'età inperiałe.[3]
I popołi vinti dai Romani i ga inparà ła łéngua dei vènçidori e sta cuà ła se ga sora-posta a łe parlade locałi. Al roversa, el latin el ga risevù ełementi diałetałi, itàłeghi e no, deventando "latin volgar": ła łéngua parlada ła se mete cusì in contrasto co ła łéngua scrita, netada da forestierismi o da ełementi de diałeto, fisada inte ła sintasi e inte ła gramàtega, e co un lèsico controłà.[4]
Sermo provincialis e varianti locałi
[canbia | canbia el còdaxe]Co sermo provincialis ("parlada provincial") o anca sermo militaris ("jergo miłitar"), sermo vulgaris ("łéngua volgar") o sermo rusticus ("łéngua rustega"), se ìndega de sòłito el modo de ciamar dei doti latini łe parlade de łe provinçe romane fin al II sècoło d.C. Inte łe provinçe, de fati, no se parlava mìa el latin clàsico, ma un latin difarente da xona a xona, che el gaveva subì i influsi particołari de ła rejon dove che el jera sta portà. Sti canbiamenti i jera sia fonèteghi che de lèsico.
Canbiamenti
[canbia | canbia el còdaxe]- Piano fonètego: Par exenpio, inte łe aree dove che prima del latin se doparava łéngue sèlteghe, jera restada ła prononçia "tonda" [y] de ła vocałe latina /u/, prononçia che se cata oncora ancò inte el françexe moderno e in serte parlade del Nord Itàlia. Inte l'Iberia, inviçe, el fonema latin [f] se mantene (Galesiano, łeonéze) o el deventava [h] (come se vede oncora inte el spagnoło hacer < latin facere, harina < latin farina).
- Piano lesicałe: Inte łe parlade volgari se tendeva a doparar metafore concrete inviçe de paròłe neutre: par exenpio se doparava testa (che vołe dir "vaxo de piera a forma de testa de omo") al posto de caput, e ste metafore łe vegneva fora pì façilmente da ła cultura de ła łéngua de sustrato.
El lèsico del latin volgar
[canbia | canbia el còdaxe]Na conparasion sul piano del lèsico tra łe łéngue romanze ła xe speso ùtiłe par sercar de recostruìr in de drio serte forme del latin volgar. Se parla de forme recostruìe co ste cuà no łe xe mìa atestàe drento ła leteradura d'epoca, ma ła so existensa ła vien considerà probàbiłe par via dei rèsti che łe ga łasà inte łe łéngue moderne.[5] Par exenpio, el latin clàsico putēre ("pussar") el podarìa aver dato orìzene a na forma volgar *pūtiu(m), che ła xe a ła baxe del moderno itałian puzzo e del vèneto pusa (o pussa), tèrmini che i ga finì par rinpiasàr el verbo clàsico orizenal.
Na bona parte del lèsico volgar ła raprexenta n'evolusion o un canbiamento de senso rispeto al latin de i doti:
- Testa: Ła paròła testa(m), da dove che vien el vèneto e l'itałian testa, ła ga ciapà el posto de ła paròła clàsica caput (che ła restava parò inte el senso de "capo"). Xe probàbiłe che inte el parlà el caput el vegneva ciamà par scherso co tèrmini tòlti in modo metafòrego dal lenguajo de tuti i dì (cofà che se dixe ancò "suca" o "cocòło"). In orìzene, de fati, testa vołeiva dir solo "vaxo de terracotta": co 'l tenpo el senso irònico el xe sparìo e ła paròła ła xe deventà cueła standard par indicar ła parte del corpo.[6]
- Fogo: Inte el latin clàsico se doparava ignis, mentre fŏcus el indicava solo el fogołar de caxa. Inte el parlà, focus el ga finì par indicar el fogo in generałe (vèneto fogo, françexe feu, spagnoło fuego).
- Caxa: In latin clàsico casa vołeiva dir solo na "baraca" o na "caseta de canpagna". Ła paròła nòbiłe par doperar jera dŏmus (che ła se conserva oncora inte el veneto domo o inte l'itałian duomo, riferìi a ła cexa prinçipałe de ła sità).
Ghe xe anca caxi dove che el latin volgar el ga preferìo doparar forme pì longhe o pì "espresive". Par exenpio, inviçe del verbo clàsico edere ("magnar"), inte el parlà se ga afermà manducare (che vołeiva dir "masticar"), da dove che vien el françexe manger e l'itałian de l'età de mezo manducare (o el vèneto antigo manugar).
Note
[canbia | canbia el còdaxe]- ↑ Stolz-Debrunner-Schmid, p. 50.
- ↑ Rohlfs, p. 11.
- ↑ Varvaro, p. 25.
- ↑ Galli de' Paratesi, p. 14.
- ↑ Varvaro, p. 115.
- ↑ Loporcaro, p. 48.
| Latin † · Latin volgare † Romanzo insulare: Sardo (Sardo campidanexe · Sardo logudorexe) Romanzo ocidentałe Grupo iberico: Aragonexe · Asturian · Gałisian · Łioneze (Mirandexe) · Portoghexe · Spagnoło/Castiglian Gruppo galo-romanzo: Catałan · Francexe · Furlan · Francoprovensal · Ladin · Ocitan · Romancio · Vałon · Vèneto Romanzo orientałe Grupo italian: Corso · Gałurexe · Sasarexe · Itałian (Diałeti itałiani) · Napołetan Grupo siciłian: Siciłian Grupo balcanico: Rumeno · Arumeno · Dalmatico † · Istrioto Romanzo meridionałe: Mozarabico † |
