Italienisch
| Italienisch (italiano) | ||
|---|---|---|
| Sprecha | 65 Milliona Muadasprochla (gschätzt) | |
| Linguistische Klassifikation |
||
| Amtlicha Status | ||
| Amtssproch vo | ||
| Sprochcodes | ||
| ISO 639-1: |
it | |
| ISO 639-2: | (B) ita | (T) |

Italienisch oda aa Walsch is a romanische Sproch. Se werd voa oim in Italien gredt, owa aa in da Schweiz. A poor de Italienisch redn gibts aa in Krowozien und Slowenien.[1][2]
Gschicht
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Des Italienische staummt ois romanische Sproch vom Lateinischn ob, des si im Middloita in vui regionale Dialektt aufgspoitn hot. De Vaoaheitlichung is eascht in da Foige vo da nationaln Oanigung vo Italien im 19. Joarhundat gscheng, wobei si as Florentinische duachegsetzt hod.
Vabroadung
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Italienisch werd von ebba 65 Milliona Leit ois Muadasproch gredt. De grosse Meaheit davo lebt in Italien.
In de foigendn Stootn is Italienisch a Amtssproch:
| Stootn mit Italienisch ois Amtssproch | |
|---|---|
| ebba 56 Mio. Muadasprochla | |
| ebba 525.000 Muadasprochla, vor oim in da italienischn Schweiz, plus de rund 300.000 Italoschweiza in de andan Schweiza Gegendn | |
| ebba 30.000 | |
| ebba 1000 | |
Geografische Vabreitung
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Redn duad ma's vo oim in Italien (aa wann de lokaln Dialekt oft no vo da Mehrheit gredt wern), in da Schweiz (ebba 10 % vo da Bevökarung) und in de Stootn, wo vüü Italiena higwandat san (USA, Australien, Kanada, Belgien, Frankreich, Deitschland). Se is aa d'Amtssprach in San Marino und im Vatikanstod. Italienisch werd aa oft vo de Spanier, de Albaner, de Malteser und vo andane Leit vastandn und gredt, de wo geografisch noh bei Italien dahoam san.
Handlsaktivitätn und de italienischn Voikssprochn
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Im Hoch- und Spodmiddloita wor Italien a Drehscheibm vo de Handlswege, weils do de machtign Seerepublikn wia Venedig, Genua, Pisa und Amalfi gem hod. Duachn Handl, vo oim ob'm 9. Joahundat, san de italienischn Kaufleit ständig mit fremde Leit in Kontakt kemma, wos dazuagfiat hod, dass vüü fremde Wörter in de italienischn Voikssprochn (Volgare) aufgnumma worn san. Wörter aus da Seefohrt, vom Handl und vom Gödwesen san in de Oitagssproch eigflossn und hom de Sproch stoark beeinflusst.[3]
Da Einfluss vo da Sizilianischn Schuin
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]Oana vo de easchtn Fälle, wo si a Sproch übaregional vabreit hod, wor de Dichtung vo da Sizilianischn Schuin (Scuola Siciliana). De is in am "edln" Sizilianisch gschrim worn, des mit franzesische, provenzalische und lateinische Wörter ogreichat wor.[4] Vüü Dichter am Hof vom Kaiser Friedrich II. hom in deira Sproch gschrim.
Manche Merkmale vo dera Sproch san spoda vo de toskanischn Schriftstölla übanumma worn und hom si bis heid in da italienischn Dichtssproch ghoidn: zum Beispü Formen wia core (Herz) oda loco (Ort), oda de Endung -ia beim Konditional (wia saria fia sarebbe). Aa de Endungen -anza (wia alligranza fia Fröhlichkeit) oda -ura (wia friddura fia Koidn) kumman vo do.[5][6]Sogoa da Dante Alighieri hod Wörter benutzt, de üba de sizilianische Lyrik ins Italienische kemma san, wia des Verb simbrari (scheina/erscheina).[7] Da Dante hod dazua im Werk De vulgari eloquentia gschrim:[8]
Dialekt und romanische Sprochn
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]De italienische Sproch (italienisch: italiano) is a Sproch aus da Gruppn vo de romanischn Sprochn, de wo zur Famülie vo de indogermanischn Sprochn gheart.
Mit'm Untergang vom Westremischn Reich hod si des gschrimne Latein vosteift (es is nua no fia de Vawoitung und de Schui gnutzt worn), während si des gredte Latein imma mehra mit de Dialekt vo de romanisatn Vökar vamischt hod. So san de neilateinischen (romanischn) Sprochn entstandn, drunter aa des Italienische.[9]
Es gibt so vüü romanische Sprochn wia's neilateinische Variantn (Dialekt) in da so gnanntn Romania gibt. Oba nua a poar davo san normiad worn und hom an offizielln Status: Portugiesisch (364 Millionen Reda),[10] Spanisch (500 Millionen), Franzesisch (267 Millionen), Italienisch (ebba 68 Millionen), Rumänisch (ebba 30 Millionen) und Katalanisch (ebba 11 Millionen).
Dazu kumman Sprochn, de a gwisse Anerkennung hom, oba ned voi normiad san: Okzitanisch, Arpitanisch, Aromunisch, Sardisch, Korsisch, Friaulisch, Ladinisch, Rumantsch, Asturisch, Aragonesisch, Leonesisch,[11] Venezianisch, Lombardisch, Emilianisch, Piemontesisch, Romagnolisch, Neapolitanisch, Sizilianisch und Istriotisch.
In Italien san zwöf Sprochn duach des Gsetz 482/99 ois "historische Minderheitn" anerkannt. Andere Sprochn wia des Sizilianische oda Lombardische wern oft nua ois "kultureis Erbe" vo de Regionen gschützt.[12]
Vagleich zwischn Latein und de romanischn Sprochn
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]In dera Tabölla sicht ma an Vagleich zwischn Latein, Sizilianisch, Boarisch und ondre romanische Sprochn.
| Latein | Sizilianisch | Boarisch | Lombardisch | Venezianisch | Leonesisch | Spanisch | Italienisch |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| annus | annu | Joahr | ann | ano | annu | año | anno |
| lingua | lingua | Sproch/Zung | lengua | lengua | llingua | lengua | lingua |
| oculus | occhiu | Aug | œgg | ocio | gueyu | ojo | occhio |
| clavis | chiavi | Schlüssl | ciav | ciave | chave | llave | chiave |
| filius | figghiu | Bua/Sohn | fieu | fio | fiyu | hijo | figlio |
| noctem | notti | Nocht | nocc | note | nueiche | noche | notte |
| factum | fattu | Toat/gmocht | fat | fato | feichu | hecho | fatto |
| planum | chjanu | eb'n/Flachn | cian | pian | chanu | llano | piano |
| ligna | ligna | Holz/Scheit | legna | legna | lleinna | leña | legna |
| fumus | fumu | Rauuch | fumm | fumo | fumu | humo | fumo |
Heabeispui
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]- Da kloa Prinz auf Italienisch: Il Piccolo Principe
Beleg
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]- Fabrizio Berloco: The Big Book of Italian Verbs: 900 Fully Conjugated Verbs in All Tenses. With IPA Transcription, 2nd Edition. Lengu 2018
- Massimo Palermo: Linguistica italiana. Il Mulino 2015
- Raffaele Simone: Enciclopedia dell'italiano. Treccani 2010
Fuasnotn
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]- ↑ Simone, 2010
- ↑ Berloco, 2018
- ↑ Attività mercantili e volgari italiani.
- ↑ Zdeňka Zlinská: Scuola poetica siciliana e Iacopo da Lentini (pdf) 2006
- ↑ Storia dell'italiano letterario.
- ↑ Costanzo di Girolamo: Scuola puetica siciliana, metrica
- ↑ Antonietta Bufano: parere (Enciclopedia-Dantesca)
- ↑ De vulgari eloquentia: 1, XII. Abgerufen im 13 November 2022.
- ↑ Villa, cit., p. 9.
- ↑ CIA - The World Factbook - World
- ↑ Abel Pardo Fernández: Linguistica contrastiva italiano-leonese. In: Italiano-leonese: lingue, marketing, nuove tecnologie e didattiche (auf it), S. 81-144, Frankfurt am Main: Peter Lang 2011, ISBN 9783631595558
- ↑ Sintenza Curti Custituzziunali taliana n. 81/2018
Im Netz
[Werkeln | Am Gwëntext werkeln]| Wikibooks: Italienisch – eppas zum Lerna und Lehra. |
v • d • e Romanische Sprochn | ||
|---|---|---|
| Westromania | Iberoromania | Aragonesisch • Asturianisch • Galicisch • Leonesisch • Portugiesisch • Spanisch |
| Okzitanoromania | Katalanisch • Okzitanisch • Provenzalisch | |
| Galloromania | Französisch • Frankoprovenzalisch • Wallonisch | |
| Galloitalische Sprochn | Ligurisch • Piemontesisch • Lombardisch • Emilianisch • Romagnolisch • Galloitalisch vo Sizilien • Galloitalisch vo Basilikata | |
| Rätoromania | Friulisch • Ladinisch • Bündnerromanisch | |
| Italodolmatische Sprochn | Korsisch • Italienisch • Istriotisch • Neapolitanisch • Sizilianisch • Venezianisch | |
| Ostromania | Rumänisch • Aromanisch • Meglenorumänisch • Istrorumänisch | |
| Inselromania | Sardisch | |
| Andere | Lingua franca | |
| Oide Sprochn | Latein | |
