close
İçeriğe atla

Çayeli

Vikipedi, özgür ansiklopedi
Çayeli
İlçe
Çayeli'den bir görünüm
Çayeli'den bir görünüm
Çayeli ilçesinin Rize'deki konumu
Çayeli ilçesinin Rize'deki konumu
Harita
İlçe sınırları haritası
ÜlkeTürkiye
İlRize
Coğrafi bölgeKaradeniz Bölgesi
Belde sayısı2
Köy sayısı50
İdare
 • KaymakamSertaç Kırçuval[1]
 • Belediye başkanıİsmail Hakkı Çiftçi (MHP)
Yüzölçümü
 • Toplam442 km²
Rakım13 m
Nüfus
 (2018)
 • Toplam44.304
 • Kır
19,941
 • Şehir
23.860
Zaman dilimiUTC+03.00 (TSİ)
ISO 3166 koduTR-53
Posta kodu53200
İl alan kodu0464
İl plaka kodu53

Çayeli (Lazca: მაფავრი, Mapavri), Rize ilinin bir ilçesidir.

Tarihçe

[değiştir | kaynağı değiştir]

Çayeli'nin eski adı Mapavri'dir. 1854 tarihli Kiepert haritasında "Mapavra" olarak adlandırılmıştır.[2] Mapavri, Lazca yaprak demek olan "pavri" (ფავრი) kelimesinden türemiş olup "yapraklı" anlamına gelir.[3][4][5] Bu yer adı bölgenin bitki örtüsüyle ilişkili olabilir. Özhan Öztürk'e göre ise "Mapavri" Lazca (მაფავრი) bir kelime olup "Efendiler, rahipler" anlamına gelmektedir. Yazar, Bizans döneminde Rumların, Lazlar ve diğer Kafkas halklarıyla etnik doğu sınırı olduğu ve Hristiyanlık Trabzon üzerinden Kafkasya'ya yayıldığı için böyle isimlendiriliğini iddia etmiştir.[6]

Eski çağlarda Kolhis kültür alanında ve eski Lazlar'ın yerleşim bölgesinde bulunan Mapaura, MS 1. yüzyılda Roma İmparatorluğu egemenliğine girdi. 6. yüzyıldaki Laz Savaşları sonucunda Roma İmparatorluğunun sonrasında da Bizans'ın Karadeniz sahilindeki en son yerleşim noktası olma özelliğini kazandı. 1204 yılında Bizans İmparatorluğunun geçici süreyle dağılması üzerine kurulan Trabzon İmparatorluğu döneminde de Mapaura/Mapavri doğudaki son kalesi olma özelliğini korudu. 1461'de II. Mehmed'in Trabzon devletini Osmanlı topraklarına katması üzerine Türk yönetimine girdi. Bunu izleyen yaklaşık 50 yıl boyunca yerleşim Osmanlı Devleti'nin Karadeniz kıyısındaki sınır noktası idi.

1622'de Abaza korsanlarının saldırısına uğrayarak yağmalandı. Şemsettin Sami, Kamasü'l-Alam'da, yerleşimden "Trabzon vilayetinin Lazistan sancağının Rize kazasına bağlı bir nahiye" olarak söz eder.

Ermeni dim adam Minas Bijişkyan, Karadeniz kıyılarında 1817-1819 yıllarında gerçekleştirdiği geziye dair notlarında, Rize’nin yakınındaki Kalecik'in ötesinde bulunan Mapavri kasabasından söz etmiş, buarnın Lazlarla meskun olduğunu, eski bir kilisenin bulunduğunu, denizin yakınında, dörtköşe kalın kapıları olan eski kulelerin var olduğunu, eskiden Abazaların kayıklarla buralara baskın yaptıkları için Osmanlı devrinde onlara karşı bu kulelerin yapılmış olduğunu yazmıştır.[7]

Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği 1835 tarihli Osmanlı nüfus defteri kayıtlarına göre, Mapavri adıyla Rize kazasının bir nahiyesi olup 17 köyü kapsıyordu. Nahiyenin merkezi olan Nefs-i Mapavri'de (bugün Eski Pazar mahallesi) 56 kişi yaşıyordu. 1846 yılında ise buranın nüfusu 61 kişi olarak tespit edilmiştir. Bu tarihte ise Mapavri nahiyesi 18 köyü kapsıyordu. Nefs-i Mapavri, bugünkü Çayeli kentinin çekirdeğini oluşturan yerleşim yeridir.[8]

19. yüzyılın ikinci yarısında, bir bölge olarak Trabzon Vilayeti'nin Trabzon sancağına bağlı Rize kazasının nahiyelerinden biriydi. Mapavri nahiyesi, 16 köyü kapsıyor ve toplam nüfusu 976 haneden oluşuyordu. Nüfus açısından en büyük köy "Murçiva" idi ve burada 162 hane yaşıyordu. 16 haneli "Halotena karyesi" de nahiyenin nüfus açısından en küçük köyüydü.[9]

I. Dünya Savaşı sırasında iki yıl süreyle Rus işgali altında kalan yöre 9 Mart 1918'de yeniden Türk idaresine girdi. İlçeyi Rize'ye bağlayan sahil yolu Rus işgali döneminde inşa edildi.

Çayeli kasabası, 1917 tarihli Gürcüce Sakartvelo adlı gazetede "მაფავრი" (Mapavri) şeklinde yazılmış, buranın büyükçe bir köy olduğu ve Atina köyünden yirmi bir verst mesafede bulunduğu, köyde Lazların yaşadığı, yerleşim yerinin deniz kıyısında bir düzlükte kurulu olduğu, dükkanları ve pazar yeri olan güzel bir camiye sahip olduğu, burada bolca portakal yetiştiği, köyün sakinlerinin çoğunun kayıkçılıkla uğraştığı belirtilmiştir.[10] Bu tarihte Rus idaresinin oluşturduğu Rize okrugunun nahiyelerinden biri Mapavri (Сельск. округа Манаври) idi. Mapavri nahiyesi, Marçeva (Марчева), Hulvenita (Хульвенита), Maryeva (Марьева), Zancel (Занджел), Komika (Комика), Mamul (Мамул), Galata (Галата), Sirt (Сирт), Fanagi (Фанаги), Mesavri (Месаври), Tsikaron (Цикарон), Milos (Милос), Çilinger (Чилингер), Arsifos (Арсифос) köylerini kapsıyordu.[11]

1935 genel nüfus sayımında Mapavri adıyla Çoruh vilayetinin Rize kazasına bağlı bir nahiyeydi ve bu nahiyenin idari merkezi Yenipazar köyüydü.[12] 1940 genel nüfus sayımında da Mapavri adıyla aynı idari konuma sahipti ve Mapavri nahiyesi 23 köyden oluşuyordu. Mapavri nahiyenisin idari merkezi olan Yenipazar'ın nüfusu 6.138 kişiden, nahiyenin toplam nüfusu ise 20.105 kişiden oluşuyordu.[13] 1944'te Çaybaşı adıyla ilçe oldu. Sonradan adı Çayeli olarak değiştirildi.

Coğrafya

[değiştir | kaynağı değiştir]

Rize'nin 18 km doğusunda yer alır. İlçenin yüzölçümü 442 km²dir.[14] Çayeli ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 13 metredir.[15] Doğudan Pazar, güneyden Çamlıhemşin ve İkizdere, batıdan Rize merkez ve Güneysu, kuzeyden Karadeniz ile çevrilidir.

Dar kıyı şeridi ve hemen arkasında yükselen, denize paralel sıradağlarıyla tipik bir Doğu Karadeniz kıyı ilçesidir. Büyük bir bölümü, Doğu Karadeniz Dağları'nın en yüksek kesimini oluşturan Rize Dağları'yla kaplıdır. Güney ucunda yükselti 2.000 metreyi aşar.

İlçenin bazı dağlık köylerde ise bölgenin yerli halkı olan Hemşinliler yaşar.[16] Çayeli'nin doğusunda olan ilçelerde (Pazar, Ardeşen, Fındıklı) Lazca da konuşulur.

Ekonomi

[değiştir | kaynağı değiştir]

İlçe ekonomisinin temeli çay üretimine dayanır. Yörede çay üretimi başlamadan önce ana ürün mısırdı.

Çayeli'nde hem yerleşime, hem de bitkisel üretime elverişli tek alan dar kıyı şerididir. Nüfusun büyük bir bölümü burada toplandığı gibi, çay ekimi de bu kesimde yoğunlaşmıştır. Türkiye'deki çay ekim alanlarının üçte ikisi Rize ilinde, bunun da %18'lik kısmı Çayeli ilçesinin sınırları içindedir.

Madenli kasabasında 1984'ten bu yana bakır madeni çıkarılmaktadır. (Çayeli Bakır İşletmeleri A.Ş./First Quantum Minerals LTD. tarafından) İşletme yöre ekonomisi ve sosyal sorumluluk kapsamında yaptığı çalışmalarla yöre halkı için büyük önem taşımaktadır.

Yönetim

[değiştir | kaynağı değiştir]

Belediye başkanları

[değiştir | kaynağı değiştir]
Seçim İsim Parti
1915-1935 Hacı Maksut Ketenci Bilinmiyor
1938 Mehmet Kutlu
1942
1946 Ahmet Keçeli
1950 Fehmi Ozan
1955
1963 Yusuf Sabri Bayraktar Cumhuriyet Halk Partisi
1968
1973
1977 Mehmet Sabri Sözer Adalet Partisi
1984 Mustafa Kaşıkçı Anavatan Partisi
1989 Mustafa Sandıkçıoğlu Doğru Yol Partisi
1994 Mustafa Kaşıkçı Anavatan Partisi
1999
2004 Rıza Çakır Adalet ve Kalkınma Partisi
2009
2014 Dr. Atilla Esmen
2019 İsmail Hakkı Çiftçi Milliyetçi Hareket Partisi
2024
Kaynak:[17]

Görev yapmış kaymakamlar

[değiştir | kaynağı değiştir]
Sıra İsim Görev yılları Not
1 S. Zeki Köseoğlu 1951
2 Hüsamettin Erten 1953
3 Sadi Karagözoğlu 1954
4 İhsan Atınç 1954 - 1955
5 Ayhan Erman 1955 - 1958
6 Erdoğan Uçuroğlu 1958 - 1959
7 Özcan Erten 1959 - 1960
8 M. Şevket Uğurlu 1960 - 1963
9 Remzi Gürsu 1963 Kaymakam V.
10 Muslu Köse 1963 - 1964
11 Ekrem Berk 1965 - 1967
12 N. Kemal Zeybek 1967 - 1968
13 Necat Yardım 1968 - 1969
14 Ahmet Özyurt 1969 - 1970 Kaymakam V.
15 Mehmet Çapraz 1970 - 1972
16 Feyiz Kaşıkçıoğlu 1972 - 1973
17 Memduh Oğuz 1973 - 1974
18 Necati Çetinkaya 1974 - 1975
19 Asım Aslan 1976 Kaymakam V.
20 Ekrem Erdoğan 1976 - 1977
21 Necdet Ataman 1977 - 1978
22 Yaşar Kılıç 1978 - 1979
23 Halit Deveci 1979 Kaymakam V.
24 M. Ergün Ünal 1980
25 Yıldırım Kadıoğlu 1980 - 1981 Kaymakam V.
26 Orhan Alpdoğan 1981 - 1983
27 Hüseyin Eren 1983 - 1985
28 A. Osman Düğdü 1985 - 1987
29 İsmail Kara 1987 - 1988
30 Hıdır Kahveci 1988 - 1991
31 Erdal Ata 1991 - 1992
32 Celal Ulusoy 1992 - 1996
33 E. Osman Bulgurlu 1996 - 1998
34 Nihat Kaynar 1998 - 2003
35 Erol Ayyıldız 2003 - 2006
36 Mehmet Aktaş 2006 - 2010
37 Mehmet Yıldız 2010 - 2011
38 Abdullah Ayaz 2011 - 2013
39 Turgay Ünsal 2013 - 2016
40 Oğuz Şenlik 2016 - 2018
41 Mehmet Öztürk 2018 - 2021
42 Bayram Türker 2021
43 Muhammet Fatih Demirel 2021 - 2024
44 Sertaç Kırçuval 2024 - günümüz
Kaynak:[18]

Spor

[değiştir | kaynağı değiştir]

Çayeli ilçe erkek futbol takımlarından en önemli başarıyı, TFF 3. Lig'in 1991-1992 sezonunu yedincilikle tamamlayan Çayelispor elde etmiştir.

Çayeli'nin takımlarından Çayelispor 2023-24 Bölgesel Amatör Lig sezonunu birinci sırada tamamlayarak 30 yıl aradan sonra tekrar 3. Lige çıkmıştır. Takım 2024-2025 sezonu itibarıyla 3. Lig'de mücadele etmektedir. 2025-2026 3. Lig sezonunda, küme düşerek bölgesel amatör lige geri dönmüştür.[19]

Çayeli ilçe kadın voleybol takımı Çayelispor Voleybol 2024-2025 sezonu itibarıyla Türkiye Kadınlar İkinci Voleybol Ligi'nde mücadele etmektedir.

Nüfus

[değiştir | kaynağı değiştir]
Yıl Toplam Şehir Kır
1945[20]34.5646.08428.480
1950[21]36.1706.34829.822
1955[22]33.0617.36925.692
1960[23]39.4469.72429.722
1965[24]45.34411.49633.848
1970[25]51.96112.91539.046
1975[26]54.48013.48041.000
1980[27]58.01414.92643.088
1985[28]58.78216.56142.221
1990[29]51.75114.94736.804
2000[30]51.81622.54629.270
2007[31]42.10925.20516.904
2008[32]42.28222.50219.780
2009[33]41.33322.61318.720
2010[34]41.25022.99518.255
2011[35]42.03024.08917.941
2012[36]42.20624.83917.367
2013[37]42.14323.40218.741
2014[38]42.45023.46918.981
2015[39]41.91623.68218.234
2016[39]42.02224.26917.753
2017[39]42.35624.73617.620
2018[39]44.30421.33622.968
2019[39]44.35122.63721.714
2020[39]43.80123.86019.941

İklim

[değiştir | kaynağı değiştir]

Çayeli'de Ilıman dönencealtı iklimi (Köppen: Cfa) görülmektedir.

BERJAYA Çayeli iklimi BERJAYA
Aylar Oca Şub Mar Nis May Haz Tem Ağu Eyl Eki Kas Ara Yıl
Ortalama sıcaklık (°C) 6,4 6,7 7,9 11,7 15,6 19,4 21,8 22,0 19,5 15,5 12,0 8,4 13,9
Ortalama yağış (mm) 192 146 123 83 82 129 110 144 185 234 208 215 154,2
Kaynak: Climate-Data.org[40]

Galeri

[değiştir | kaynağı değiştir]

Ayrıca bakınız

[değiştir | kaynağı değiştir]

Kaynakça

[değiştir | kaynağı değiştir]
  1. ↑ "Makam". cayeli.gov.tr. 27 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2023.
  2. ↑ "1854 Kiepert Map of the Caucasus, Armenia, Kurdistan, and Azerbaijan". 20 Eylül 2022 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 31 Ocak 2023.
  3. ↑ Anthony Bryer, "Notes on the Laz and Tzan", Bedi Kartlisa, Revue de Kartvélologie, XXI-XXII (50-51). Paris, 1966, s. 174-195.
  4. ↑ "Ali Tandilava, Lazca Sözlük". 24 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Mayıs 2025.
  5. ↑ "İuri Siharulidze, Çaneti / Lazeti (ჭანეთი / ლაზეთი), II. cilt, Batum, 1979, s. 31". 26 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Mayıs 2026.
  6. ↑ Özhan Öztürk. Pontus: Antik Çağ’dan Günümüze Karadeniz’in Etnik ve Siyasi Tarihi 1 Haziran 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Genesis Yayınları. Ankara, 2011. 2. Baskı s. 763. ISBN 978-605-54-1017-9
  7. ↑ "P. Minas Bijişkyan, Karadeniz Kıyıları Tarih ve Coğrafyası (1817-1819), tercüme ve notlar Hrand D. Andreasyan, 1969, s. 62". 8 Haziran 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Haziran 2026.
  8. ↑ Mehmed Kazdal, "Mapavri (Çayeli) Nahiyesinin Nüfus Yapısı (1835-1846)", Kalemname,Sayı/No:14, Aralık 2022
  9. ↑ Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 8. cilt, s. 344-345, ISBN 9789157871117.
  10. ↑ "S. Bakradze, "ქალაქი რიზე / Kalaki Rize" (Rize Şehri), Sakartvelo gazetesi, 17 (29) Haziran 1917, Sayı: 130" (PDF). 26 Mayıs 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 26 Mayıs 2026.
  11. ↑ "İoseb Kipşidze, „საანგარიშო მოხსენება ჭანეთში საენათმეცნიერო მივლინებისა 1917 წლის ზაფხულს", მოამბე / Bulletin, I. Cilt, Tiflis 1937, s. 161". 26 Mayıs 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Haziran 2024.
  12. ↑ 1935 Genel Nüfus Sayımı, İstanbul, 1937, s. 392.
  13. ↑ 1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 528.
  14. ↑ "HGM | Harita Genel Müdürlüğü - Ulusal Haritacılık Kurumu". www.harita.gov.tr. 30 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Aralık 2025.
  15. ↑ "Çayeli Haritası Çayeli Nerede". www.haritatr.com. 15 Ekim 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Şubat 2026.
  16. ↑ Gurbet Pastası: Hemşinliler, Göç ve Pastacılık Hemşinliler, Göç ve Pastacılık. İletişim Yayınları. 2016. ISBN 9789750520716. Erişim tarihi: 18 Eylül 2024.
  17. ↑ "ÇAYELİ BELEDİYESİ Çayeli Belediyesi Eski Başkanlarımız". ÇAYELİ BELEDİYESİ. 3 Ağustos 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2025.
  18. ↑ "ÇAYELİ KAYMAKAMLIĞI - Görev Yapmış Kaymakamlar". cayeli.gov.tr. 30 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Mayıs 2025.
  19. ↑ KALENDER, ENVER (28 Mart 2026). "Çayelispor, BAL'a Düştü". Rizedeyiz. Erişim tarihi: 9 Mayıs 2026.
  20. ↑  . "1945 Genel Nüfus Sayımı" (PDF). 21 Ekim 1945 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
  21. ↑  . "Vilayet, Kaza, Nahiye ve Köyler itibarıyla nüfus" (PDF). 22 Ekim 1950 Umumi Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
  22. ↑  . "1955 Genel Nüfus Sayımı" (PDF). 23 Ekim 1955 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 2 Haziran 2021 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2021.
  23. ↑  . "İl, İlçe, Bucak ve Köyler itibarıyla nüfus" (PDF). 23 Ekim 1960 Genel Nüfus Sayımı. DİE. 15 Ağustos 2019 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Şubat 2021.
  24. ↑ "1965 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  25. ↑ "1970 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  26. ↑ "1975 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  27. ↑ "1980 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  28. ↑ "1985 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  29. ↑ "1990 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  30. ↑ "2000 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  31. ↑ "2007 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  32. ↑ "2008 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  33. ↑ "2009 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  34. ↑ "2010 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  35. ↑ "2011 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 3 Kasım 2012 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Kasım 2012.
  36. ↑ "2012 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 20 Şubat 2013 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Mart 2013.
  37. ↑ "2013 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 15 Şubat 2014 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Şubat 2014.
  38. ↑ "2014 genel nüfus sayımı verileri". Türkiye İstatistik Kurumu. 10 Şubat 2015 tarihinde kaynağından (html) arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Şubat 2015.
  39. 1 2 3 4 5 6
    • "Merkezi Dağıtım Sistemi" (html) (Doğrudan bir kaynak olmayıp ilgili veriye ulaşmak için sorgulama yapılmalıdır). Türkiye İstatistik Kurumu. Erişim tarihi: 13 Nisan 2016.
    • "Çayeli Nüfusu - Rize". nufusu.com. Erişim tarihi: 5 Şubat 2021.
    • "Rize Çayeli Nüfusu". nufusune.com.
  40. ↑ "Climate: Çayeli". Climate-Data.org. 15 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Nisan 2014.

Dış bağlantılar

[değiştir | kaynağı değiştir]
"https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Çayeli&oldid=37309367" sayfasından alınmıştır