close
Мазмұнға өту

Mononegavirales

Уикипедия — ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
Mononegavirales
BERJAYA
Везикулярлық стоматит вирусы (VSV) вирионы және Mononegavirales геномдары
Ғылыми топтастырылуы
Әлем

Riboviria

Патшалық

Orthornavirae

Тип

Negarnaviricota

Класс

Monjiviricetes

Жасақ

Mononegavirales

Бұл үлгіні: көру • талқылау • өңдеу

Mononegavirales — сегменттелмеген геномдары бар теріс мағыналы РНҚ-вирустар жасағы. Бұл жасақ құрамындағы адам ауруларын тудыратын өкілдерге Эбола вирусы, адамның респираторлық-синцитиалды вирусы, қызылша вирусы, паротит вирусы, Нипах вирусы және құтыру вирусы жатады. Адамнан өзге жануарлар мен өсімдіктердің маңызды патогендері де осы топқа кіреді. Жасаққа он бір вирус тұқымдасы кіреді: Artoviridae, Bornaviridae, Filoviridae, Lispiviridae, Mymonaviridae, Nyamiviridae, Paramyxoviridae, Pneumoviridae, Rhabdoviridae, Sunviridae және Xinmoviridae.[1]

Атаудың қолданылуы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Mononegavirales (айтылуы: /ˌmɒnəˌnɛɡəviˈrɑːlɪz/) — 1991 жылы құрылған вирусологиялық таксон.[a][2][3][4][5] Ол 1995,[6] 1997,[7] 2000,[8] 2005,[9] 2011,[2] 2016,[10] 2017[11] және 2018 жылдары[1] толықтырылып, қайта қаралған. Mononegavirales атауы көне гректің μóνος (monos, «бір» деген мағынада; мононегавирустардың көпшілігінің бір бөлікті және бір тізбекті геномдарына сілтеме жасайды) сөзінен, латынның negare («теріске шығару»; бұл геномдардың теріс полярлығына сілтеме жасайды) етістігінен және вирустар жасағын білдіретін таксономиялық -virales жұрнағынан құралған.[3]

Жасаққа енгізу критерийлері

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
BERJAYA
Mononegavirales жасағының геномдық ұйымдасуы және РНҚ синтезі

Mononegavirales жасағына вирус келесі белгілерге ие болған жағдайда жатқызылады:[2][3]

  • оның геномы сызықтық, әдетте (бірақ әрдайым емес) сегменттелмеген, бір тізбекті, жұқпалы емес, теріс полярлы РНҚ болып табылады; 3′ және 5′ ұштарында кері-комплементарлы тізбектер болады және геном ақуызбен ковалентті байланыспаған;
  • оның геномында гендердің тән орналасу реті болады: 3′-UTR–өзек ақуыздарының гендері–қабықша ақуыздарының гендері–РНҚ-тәуелді РНҚ-полимераза гені–5′-UTR (3′-N-P-M-G-L-5′) (дегенмен кейбір ерекшеліктер кездеседі);
  • ол геномынан 3′-ұшында орналасқан бір промотордан басталатын полярлы тізбекті транскрипция арқылы 5–10 әртүрлі мРНҚ түзеді; бұл мРНҚ-лардың 5′-қақпақшасы болады және олар полиаденилденген;
  • ол толық антигеномдарды синтездеу арқылы репликацияланады;
  • ол мРНҚ, антигеном және геном синтезіне матрица ретінде қызмет ететін жұқпалы спиральді рибонуклеокапсидтер түзеді;
  • ол басқа мононегавирустардың сәйкес ферменттерімен жоғары дәрежеде гомологты РНҚ-тәуелді РНҚ-полимеразаны (RdRp, L) кодтайды; және/немесе
  • ол әдетте (бірақ әрдайым емес) молекулалық массасы 300–1 000 × 10⁶ болатын, S20W көрсеткіші 550–>1 045 аралығындағы және CsCl ерітіндісіндегі қалқу тығыздығы 1,18–1,22 г/см³ болатын қабықшалы вириондар түзеді.

Өмірлік циклі

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
BERJAYA
Везикуловирустардың өмірлік циклі

Мононегавирустардың өмірлік циклі вирионның жасуша бетінде орналасқан арнайы рецепторларға жабысуынан басталады. Бұдан кейін вирион қабықшасы жасушалық мембраналармен қосылып, сонымен бір мезгілде вирустың нуклеокапсиді цитозольге босап шығады. Вирустың RdRp ферменті нуклеокапсидті ішінара қапсыздандырып, гендерді оң мағыналы мРНҚ-ларға транскрипциялайды. Кейін бұл мРНҚ-лар құрылымдық және құрылымдық емес ақуыздарға трансляцияланады.[9]

Мононегавирустардың RdRp ферменттері геномның 3′-ұшында орналасқан бір ғана промотормен байланысады. Транскрипция белгілі бір геннен кейін тоқтауы немесе геном бойымен келесі генге дейін жалғасуы мүмкін. Соның нәтижесінде геномның 3′-ұшына жақын орналасқан гендер ең көп мөлшерде транскрипцияланады, ал 5′-ұшына қарай орналасқан гендердің транскрипциялану ықтималдығы ең төмен болады. Сондықтан гендердің орналасу реті транскрипцияны реттеудің қарапайым, бірақ тиімді механизмі болып табылады. Жасушадағы концентрациясы RdRp ферментінің ген транскрипциясынан геном репликациясына ауысу сәтін анықтайтын ең көп түзілетін ақуыз — нуклеопротеин.[9]

Репликация нәтижесінде толық ұзындықтағы оң мағыналы антигеномдар түзіледі, олар кейін өз кезегінде теріс мағыналы ұрпақтық вирустық геном көшірмелерінің транскрипциясы үшін матрица ретінде қызмет етеді. Жаңадан синтезделген құрылымдық ақуыздар мен геномдар өздігінен жиналып, жасуша мембранасының ішкі бетіне жақын аймақта шоғырланады. Вириондар жасушадан бүршіктену арқылы бөлініп шығады және бүршіктенген жасушалық мембранадан өз қабықшаларын алады. Кейін жетілген ұрпақтық бөлшектер циклді қайталау үшін басқа жасушаларды жұқтырады.[9]

Палеовирусологиясы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
BERJAYA
Mononegavirales жасағының филогенетикалық ағашы

Мононегавирустардың эволюциялық тарихы ондаған миллион жылдарға созылады. Олардың ежелгі іздері сүтқоректілер геномына кіріккен мононегавирустық гендер немесе ген фрагменттері түрінде анықталған. Мысалы, борнавирустардың генетикалық іздері жарқанаттардың, балықтардың, дамандардың, қалталылардың, приматтардың, кеміргіштердің, күйіс қайыратын жануарлардың және пілдердің геномдарынан табылған.[12][13][14][15][16] Филовирустардың генетикалық іздері жарқанаттардың, кеміргіштердің, жертесерлердің, тенректердің және қалталылардың геномдарынан анықталған.[13][14][17][18] Midway вирусының генетикалық ізі зебрабалықтың геномынан табылған.[13] Сондай-ақ рабдовирустардың генетикалық іздері шаянтәрізділердің, масалардың, кенелердің және өсімдіктердің геномдарынан анықталған.[19][14][20][21]

Таксономиясы

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]

Жасақ құрамына келесі он бір тұқымдас кіреді:[22]

Ескертпелер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. ↑ Вирустар таксономиясы жөніндегі халықаралық комитеттің (ICTV) таксон атауларын беру ережелеріне сәйкес, Mononegavirales атауы әрдайым бас әріппен жазылады, курсивпен беріледі және ешқашан қысқартылмайды. Жасақтың нақты өкілдерінің атаулары (mononegaviruses немесе mononegavirads) кіші әріптермен жазылады, курсивпен берілмейді және артикльдерсіз қолданылады.

Дереккөздер

[өңдеу | дереккөзін өңдеу]
  1. 1 2 "Taxonomy of the order Mononegavirales: update 2018". Archives of Virology 163 (8): 2283–2294. April 2018. doi:10.1007/s00705-018-3814-x. PMC 6076851. PMID 29637429.
  2. 1 2 3 Order Mononegavirales // Virus Taxonomy—Ninth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses — London, UK: Elsevier/Academic Press, 2011. — P. 653–657. — ISBN 978-0-12-384684-6.
  3. 1 2 3 "Proposal for a revised taxonomy of the family Filoviridae: classification, names of taxa and viruses, and virus abbreviations". Archives of Virology 155 (12): 2083–103. December 2010. doi:10.1007/s00705-010-0814-x. PMC 3074192. PMID 21046175.
  4. ↑ Pringle, C. R. (1991). "The order Mononegavirales". Archives of Virology 117 (1–2): 137–40. doi:10.1007/BF01310499. PMID 2006902.
  5. ↑ Order Mononegavirales // Classification and Nomenclature of Viruses-Fifth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses. Archives of Virology Supplement, vol. 2 — Vienna, Austria: Springer, 1991. — P. 239–41. — ISBN 978-0-387-82286-0.
  6. ↑ Order Mononegavirales // Virus Taxonomy—Sixth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses. Archives of Virology Supplement — Vienna, Austria: Springer, 1995. — Vol. 10. — P. 265–267. — ISBN 978-3-211-82594-5.
  7. ↑ "The order Mononegavirales--current status". Archives of Virology 142 (11): 2321–6. 1997. PMID 9672597.
  8. ↑ Order Mononegavirales // Virus Taxonomy—Seventh Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses — San Diego, USA: Academic Press, 2000. — P. 525–530. — ISBN 978-0-12-370200-5.
  9. 1 2 3 4 Order Mononegavirales // Virus Taxonomy—Eighth Report of the International Committee on Taxonomy of Viruses — San Diego, USA: Elsevier/Academic Press, 2005. — P. 609–614. — ISBN 978-0-12-370200-5.
  10. ↑ "Taxonomy of the order Mononegavirales: update 2016". Archives of Virology 161 (8): 2351–60. August 2016. Bibcode 2016ArcV..161.2351A. doi:10.1007/s00705-016-2880-1. PMC 4947412. PMID 27216929.
  11. ↑ "Taxonomy of the order Mononegavirales: update 2017". Archives of Virology 162 (8): 2493–2504. August 2017. doi:10.1007/s00705-017-3311-7. PMC 5831667. PMID 28389807.
  12. ↑ "Endogenous non-retroviral RNA virus elements in mammalian genomes". Nature 463 (7277): 84–7. January 2010. Bibcode 2010Natur.463...84H. doi:10.1038/nature08695. PMC 2818285. PMID 20054395.
  13. 1 2 3 Buchmeier, Michael J., ed (July 2010). "Unexpected inheritance: multiple integrations of ancient bornavirus and ebolavirus/marburgvirus sequences in vertebrate genomes". PLOS Pathogens 6 (7). doi:10.1371/journal.ppat.1001030. PMC 2912400. PMID 20686665.
  14. 1 2 3 Malik, Harmit S., ed (November 2010). "Endogenous viral elements in animal genomes". PLOS Genetics 6 (11). doi:10.1371/journal.pgen.1001191. PMC 2987831. PMID 21124940.
  15. ↑ "Genomic Mining Reveals Deep Evolutionary Relationships between Bornaviruses and Bats". Viruses 7 (11): 5792–800. November 2015. doi:10.3390/v7112906. PMC 4664979. PMID 26569285.
  16. ↑ "Paleovirology of bornaviruses: What can be learned from molecular fossils of bornaviruses". Virus Research 262: 2–9. April 2018. doi:10.1016/j.virusres.2018.04.006. PMID 29630909.
  17. ↑ "Filoviruses are ancient and integrated into mammalian genomes". BMC Evolutionary Biology 10 (1): 193. June 2010. Bibcode 2010BMCEE..10..193T. doi:10.1186/1471-2148-10-193. PMC 2906475. PMID 20569424.
  18. ↑ "Evolutionary maintenance of filovirus-like genes in bat genomes". BMC Evolutionary Biology 11 (1): 336. November 2011. Bibcode 2011BMCEE..11..336T. doi:10.1186/1471-2148-11-336. PMC 3229293. PMID 22093762.
  19. ↑ "Comparative paleovirological analysis of crustaceans identifies multiple widespread viral groups". Mobile DNA 6: 16. 2015. doi:10.1186/s13100-015-0047-3. PMC 4573495. PMID 26388953.
  20. ↑ Nagy, Peter D, ed (July 2011). "Widespread endogenization of genome sequences of non-retroviral RNA viruses into plant genomes". PLOS Pathogens 7 (7). doi:10.1371/journal.ppat.1002146. PMC 3136472. PMID 21779172.
  21. ↑ "Fossil rhabdoviral sequences integrated into arthropod genomes: ontogeny, evolution, and potential functionality". Molecular Biology and Evolution 29 (1): 381–90. January 2012. doi:10.1093/molbev/msr226. PMID 21917725. https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00649757/file/msr226.pdf.
  22. ↑ Virus Taxonomy: 2024 Release. International Committee on Taxonomy of Viruses. Тексерілді, 13 наурыз 2025.
«https://kk.wikipedia.org/w/index.php?title=Mononegavirales&oldid=3612883» бетінен алынған