Rutul dili
| Rutul dili | |
|---|---|
 | |
| Orijinal adı | мыхаӀбишды чӀел |
| Ölkələr | |
| Danışanların ümumi sayı |
|
| Təsnifatı | |
|
|
| Yazı | kiril əlifbası |
| Dil kodları | |
| ISO 639-1 | — |
| ISO 639-2 | — |
| ISO 639-3 | rut |
| Dilin strukturlarının dünya atlası | rut |
| Atlas of the World’s Languages in Danger | 1036 |
| Ethnologue | rut |
| ELCat | 3046 |
| IETF | rut |
| Glottolog | rutu1240 |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Rutul dili (rutulca: мыхIабишды чIел – mıx'abişdı ç'el) — Azərbaycanda və Dağıstanda danışılan ləzgi dillərindən biri. Azərbaycanda əsasən Şəki və Qax rayonlarında, Dağıstanda isə Rutul rayonunda yerləşən rutul kəndlərində işlənilir. Danışanların sayı 40 min nəfərə yaxındır.
Rutul dili Dağıstanın rəsmi dillərindən biri sayılır. Bu dildə yazı 1990-cı ildə yaransa da, ədəbi dil hələ də inkişaf mərhələsindədir. Dağıstanda orta məktəblərdə öyrənilir, həm pedaqoji texnikumlarda, həm də ali məktəblərdə ixtisas kimi tədris olunur. Rutul dilində "Rutul xəbərləri" qəzeti nəşr olunur, gündəlik 30 dəqiqəlik radio verilişi və aylıq televiziya verilişi yayımlanır.
Rutul dilinin 5 ləhcəsi vardır: ədəbi dilinin bünövrəsi olan Muxad, həmçinin Şinaz, Müxrək, İxrək və Borç-Xnov. Son iki ləhcə saxur dilinə yaxın olan cənub-qərb qrupuna daxildir, qalanları isə buduq və qrız dilinə oxşar şərq qrupuna. Azərbaycanda danışılan ləhcələr üzrə ciddi tədqiqat aparılmayıb. Ancaq bəzi mənbələrə əsasən Azərbaycanda danışılan ləhcələr Şinaz və Borç-Xnov ləhcələridi
Yazılı
[redaktə | vikimətni redaktə et]Müasir Rutul əlifbası:
| А а | АӀ аӀ | Б б | В в | Г г | Гъ гъ | Гь гь | ГӀ гӀ | Д д | Е е | Ё ё |
| Дж дж | Ж ж | Дз дз | З з | И и | Й й | К к | Къ къ | Кь кь | КӀ кӀ | Л л |
| М м | Н н | О о | П п | ПӀ пӀ | Р р | С с | Т т | ТӀ тӀ | У у | Уь уь |
| УӀ уӀ | Ф ф | Х х | Хъ хъ | Хь хь | Ц ц | ЦӀ цӀ | Ч ч | ЧӀ чӀ | Ш ш | Щ щ |
| Ъ ъ | Ы ы | ЫӀ ыӀ | Ь ь | Э э | Ю ю | Я я |
2013-cü ildə Azərbaycan rutulları üçün latın qrafikalı əlifba işlənib hazırlanmışdır. Kiril və latın əlifbalarının uyğunluğu cədvəldə göstərilir.[4]
| BFƏ | Kiril | Latın | BFƏ | Kiril | Latın | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| ɑ | A a | A a | o | О о | O o | |
| ɑˤ | АӀ аӀ | AӀ aӀ | p | П п | P p | |
| æ | Аь аь | Ə ə | p' | ПӀ пӀ | P' p' | |
| b | Б б | B b | r | Р р | R r | |
| ʋ | В в | V v | s | С с | S s | |
| g | Г г | G g | t | Т т | T t | |
| h | Гь гь | H h | t' | ТӀ тӀ | T' t' | |
| ʁ | Гъ гъ | Ğ ğ | u | У у | U u | |
| ɣ | ГӀ гӀ | Gh gh | y | Уь уь | Ü ü | |
| d | Д д | D d | uˤ | УӀ уӀ | UӀ uӀ | |
| d͡ʒ | Дж дж | C c | f | Ф ф | F f | |
| e | Е е | E e | χ | Х х | X x | |
| ʒ | Ж ж | J j | x | Хь хь | Xh xh | |
| z | З з | Z z | q | Хъ хъ | Qh qh | |
| i | И и | İ i | t͡s | Ц ц | Ts ts | |
| j | Й й | Y y | t͡s' | ЦӀ цӀ | Ts' ts' | |
| k | К к | K k | t͡ʃ | Ч ч | Ç ç | |
| q' | Кь кь | Q' q' | t͡ʃ' | ЧӀ чӀ | Ç' ç' | |
| ɢ | Къ къ | Q q | ʃ | Ш ш | Ş ş | |
| k' | КӀ кӀ | K' k' | ʔ | Ъ ъ | ' | |
| l | Л л | L l | ɨ | Ы ы | I ı | |
| m | М м | M m | ɨˤ | ЫӀ ыӀ | IӀ ıӀ | |
| n | Н н | N n |
Həmçinin bax
[redaktə | vikimətni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | vikimətni redaktə et]- ↑ ScriptSource - Azerbaijan.
- ↑ ScriptSource - Russian Federation.
- ↑ Ethnologue (ing.). 25, 19 Dallas, Texas: SIL, 1951. ISSN 1946-9675
- ↑ J. Clarkson, E. Iurkova. Important Factors in the Development of an Orthography: Shin-Shorsu Rutul—a Case Study. Dallas: SIL International. 2015. 18.
 | |
|---|---|
| Nax qolu | |
| avar-and-sez qolu | |
| Lak qolu | |
| Dargin qolu¹ | şimali: akuşin, qapşimin-butrin, dargin ədəbi, kadar, megeb, mugin, muirin, myureq-qubden, urax, sudaxar cənubi: amux-xudus, aştin, qubaçi, kunkin, sanji-isarin, sirxin ayrı qruplar: qaytaq, çiraq |
| Ləzgi qolu | |
| Xınalıq qolu² | |
Qeyd: ¹ "Dil" termininin tətbiqi mübahisəlidir; ² əvvəllər ləzgi dillərinə aid idi; † ölü dil | |
| Federal dil | |
|---|---|
| Federasiyanın subyektlərinin dilləri | Abaza dili • Adıq dili • Ağul dili • Altay dili • Avar dili • Azərbaycan dili • Başqırd dili • Buryat dili • Çeçen dili • Çuvaş dili • Dargin dili • Erzyan dili • Xakas dili • İnquş dili • Kabardin-çərkəz dili • Kalmık dili • Komi dili • Qaraçay-balkar dili • Qumuq dili • Lak dili • Ləzgi dili • Noqay dili • Mari dili • Mokşan dili • Osetin dili • Rutul dili • Saxur dili • Tabasaran dili • Tat dili • Tatar dili • Tuva dili • Udmurt dili • Yakut dili |
| Rəsmi statuslu dillər | Dolqan dili • Çukot dili • Even dili • Evenk dili • Fin dili • Xantı dili • Karel dili • Komi-perm dili • Qazax dili • Mansi dili • Nenes dili • Selkup dili • Veps dili • Yukagir dili |
