close
Gaan na inhoud

Makemake

in Wikipedia, die vrye ensiklopedie
Makemake
Makemake en sy maan, soos gesien deur die Hubble-ruimteteleskoop.
Makemake en sy maan, soos gesien deur die Hubble-ruimteteleskoop.
Ontdekking
Ontdek deur Michael E. Brown
Chad Trujillo
David Rabinowitz
Datum 31 Maart 2005
Kleinplaneet-benaming(136472) Makemake
Alternatiewe name2005 FY9
Kleinplaneet-kategorie Dwergplaneet
TNV
Plutoïde
(cubewano)[1]
Etimologie Makemake
Wentelbaaneienskappe[2]
Afelium 53,074 AE
7,939 Tm
Perihelium 38,509 AE
5,760 Tm
Halwe lengteas 45,791 AE
6,850 Tm
Wentelperiode 309,88 jaar
(113 183 dae)
Gem. omwentelingspoed 4,419 km/s
Gem. anomalie 85,13°
Baanhelling 28,96°
Lengteligging van stygende nodus 79,382°
Periheliumhoek 298,41°
Natuurlike satelliete 1
Fisiese eienskappe
Gem. radius 750 km[3]
710 ± 30 km[4]
Oppervlakte ~6 300 000 km2
Volume ~1,59 km3
Massa ~321 kg (aanvaar)
(0,0005 aardmassas)
Gem. digtheid ~2 g/cm3 (aanvaar)
Oppervlak-
aantrekkingskrag		 ~0,4 m/s2
Ontsnapping-
snelheid		 ~0,75 km/s
Sideriese
rotasieperiode		 7,771 ± 0,003 uur[5]
Temperatuur 30-35 K
Spektraaltipe: B-V = 0,83, V-R = 0,5
Skynmagnitude 16,7 (opposisie)[6][7]
Absolute magnitude -0,44[8]

Makemake (kleinplaneetnommer 136472) is 'n dwergplaneet[9] wat in die Kuipergordel, anderkant die wentelbaan van Neptunus, om die Son wentel. Met sy deursnee van 60% van Pluto s'n, is dit die vierde grootste dwergplaneet en trans-Neptunus-voorwerp in die Sonnestelsel. Makemake is op 31 Maart 2005 deur 'n sterrekundige span onder leiding van Michael Brown ontdek, en dié ontdekking het daartoe bygedra dat Pluto in 2006 as 'n dwergplaneet herklassifiseer is.

Die dwergplaneet is genoem na die mitologiese god Makemake, wat in die geloof van die Rapa Nui (die inwoners van Paaseiland) die god van die mensdom en vrugbaarheid is. (Die naam word as vier lettergrepe uitgespreek, met die klem op die a's, dus /ˈmɑːkiˈmɑːki/.)

Makemake se oppervlak is soortgelyk aan dié van Pluto: Dit is hoogs weerkaatsend en word hoofsaaklik deur bevrore metaan bedek. Dit is rooibruin gevlek deur toliene. Dit het sover bekend een natuurlike satelliet, wat nog nie 'n naam het nie.[10]

Dié maan se wentelbaan dui daarop dat Makemake se rotasie 'n groot ashelling het en dus waarskynlik uiteenlopende seisoene ondervind. Makemake toon bewyse van geochemiese aktiwiteit en kriovulkanisme, en dus glo wetenskaplikes dit het 'n oseaan van vloeibare water onder sy oppervlak. Gasagtige metaan is om Makemake bespeur, maar dit is onduidelik of dit in die atmosfeer voorkom en of dit uitgassing is.

Geen hoëresolusiefoto's van Makemake se oppervlak bestaan nie, want dit is nog nie van naby deur 'n ruimtetuig besoek nie. Die dwergplaneet is so ver van die Aarde af dat dit soos 'n steragtige ligpunt lyk, al word dit deur 'n teleskoop beskou. Wetenskaplikes het die wens uitgespreek om Makemake met 'n ruimtetuig te besoek om dit te verken vanweë sy geologiese aktiwiteit en moontlike oseaan onder die oppervlak.

Geskiedenis

[wysig | wysig bron]

Ontdekking

[wysig | wysig bron]

Makemake is in 2005 ontdek deur 'n span Amerikaanse sterrekundiges bestaande uit Michael E. Brown, Chad Trujillo en David Rabinowitz tydens hulle soektog na groot voorwerpe anderkant die wentelbaan van Neptunus.[11] Die ontdekkingsbeelde van Makemake is op 31 Maart 2005 geneem,[12][13] maar Brown het die voorwerp eers op 3 April 2005 raakgesien tydens sy ondersoek van die beelde en dit as buitengewoon helder geïdentifiseer.[14]

BERJAYA
Makemake is ontdek op beelde wat geneem is deur die Samuel Oschin-teleskoop van 1,22 meter by die Palomar-sterrewag (op die foto).

Verskeie maande voor Makemake se ontdekking het Brown en sy span die buitengewoon groot trans-Neptunus-voorwerpe Haumea en Eris ontdek, wat vermoedelik minstens so groot soos die destydse negende planeet, Pluto, was.[15] Terwyl hulle verdere waarnemings vir albei voorwerpe beplan het, het die span oorspronklik beoog om die aankondiging van Makemake tot 'n tyd ná die beplande aankondiging van Eris in Oktober 2005 uit te stel.[16][17] Dié plan is egter verydel toe 'n span onder leiding van José Luis Ortiz Moreno by die Sierra Nevada-sterrewag in Spanje hulle eie ontdekking van Haumea op 27 Julie 2005 aankondig.[18][19]

Brown het besef sy span se waarnemingslogboeke met die posisies van Haumea, Eris en Makemake is onbedoeld geopenbaar en deur 'n rekenaar by Ortiz se instelling geraadpleeg.[20][21] Uit vrees dat sy span se ontdekkings van Eris en Makemake op soortgelyke wyse in die wiele gery sou word, het Brown op 29 Julie 2005 hulle ontdekking aangekondig.[22][23]

Die aankondiging van dié Plutogrootte voorwerpe het 'n wydverspreide debat ontketen oor wat as 'n planeet beskou moet word,[24] en dit het die Internasionale Sterrekundige Vereniging (IAU) aangespoor om 'n nuwe definisie van die begrip "planeet" te skep. So is Pluto in Augustus 2006 as 'n dwergplaneet herklassifiseer.[25][26]

Naam en simbool

[wysig | wysig bron]

Dié dwergplaneet is genoem na Makemake, die skepper van die mensdom en god van vrugbaarheid in die mites van die Rapa Nui-volk, wat inheems aan Paaseiland is.[27] Dit het die kleinplaneetnommer 136472, wat op 7 September 2005 deur die Kleinplaneetsentrum (MPC) toegeken is nadat die voorwerp se wentelbaan goed bepaal is.[28][29] Voordat Makemake sy naam gekry het, was dit bekend onder sy voorlopige naam, 2005 FY9, wat deur die MPC toegeken is toe die ontdekking daarvan aangekondig is.[30][27]

Die naam "Makemake" behou die verband met Paasfees, net voor die dwergplaneet ontdek is, en kom die IAU se reël na dat voorwerpe in die klassieke Kuipergordel na skeppergode genoem moet word.[26] Die naam is in Julie 2008 deur die IAU goedgekeur en aangekondig.

'n Simbool vir Makemake ⟨🝼⟩ is in Januarie 2022 by Unicode gevoeg as U+1F77C.[31] Die gebruik van planetêre simbole in wetenskaplike publikasies word deur die IAU ontmoedig,[32] en daarom word Makemake se simbool meestal deur astroloë gebruik.[33] Dit is deur Denis Moskowitz en John T. Whelan ontwerp en stel 'n tradisionele rotstekening van Makemake se gesig voor, gestileer om soos die letter "M" te lyk.[34] Die simbool ⟨BERJAYA⟩ word ook soms gebruik.[35]

Wentelbaan en klassifikasie

[wysig | wysig bron]
BERJAYA
Makemake se skuins wentelbaan (grys) om die Son, met die buiteplanete ook aangedui. Die vertikale grys strepe by Makemake se wentelbaan toon sy posisies bo en onder die sonnebaan.

Makemake wentel anderkant Neptunus om die Son op 'n gemiddelde afstand van 45,5 astronomiese eenhede (AE).[36] Dit voltooi een omwenteling elke 307 jaar. Met 'n baaneksentrisiteit van 0,16 volg Makemake 'n matig elliptiese baan.[37] Dit kom so naby as 38,2 AE aan die Son (perihelium) en gaan so ver as 52,8 AE van die Son af (afelium). Die dwergplaneet het 'n betreklik hoë baanhelling van 29° ten opsigte van die sonnebaan.[38][39]

Makemake is tans naby sy afelium, die verste punt van sy wentelbaan.[40] Dit was in November 2025 sowat 52,7 AE van die Son af[41][42] en sal sy afelium in Mei 2033 bereik.[43] Dit is tans ver bokant die sonnebaan geleë[44][39] en sal ook by afelium daar bly.[43] Makemake sal die sonnebaan in 2103 kruis[45] en sal sy perihelium in 2186 sowat 26° onder die sonnebaan bereik.[46] Simulasies toon Makemake se wentelbaan is oor 'n tydskaal van miljarde jare stabiel en sal waarskynlik nie noemenswaardig verander gedurende die oorblywende bestaan van die Sonnestelsel nie.[47]

Makemake deel sy wenteleienskappe met talle klein ysvoorwerpe anderkant Neptunus in die Kuipergordel. Makemake spesifiek behoort tot die klassieke Kuipergordel, die "dinamies warm" populasie (wat niks met temperatuur te doen het nie, maar met die dinamika van sy wentelbaan, wat kwaai versteur is; Makemake is baie ysig). Die voorwerpe in die klassieke gordel het groot baanhellings (i > 5°), relatief lae eksentrisiteite (e < 0,2) en is nie in 'n baanresonansie met Neptunus nie.[48][49] Makemake is die grootste lid van die klassieke gordel,[39] maar beslaan net 'n klein deel van die totale massa van die gordel[50] (sowat 3,8% van die klasssieke gordel se massa).

Daar word vermoed die klassieke Kuipergordel is vroeg in die Sonnestelsel se geskiedenis deur Neptunus se swaartekrag verstrooi;[51] daarom word Makemake soms 'n "verstrooide voorwerp" genoem.[52][53][54]

Makemake is die eerste voorwerp wat vermoedelik 'n dwergplaneet is wat 'n naam gekry het en die vierde voorwerp wat as 'n dwergplaneet geklassifiseer is (ná Ceres, Pluto en Eris) nadat dié kategorie in 2006 gevestig is. Makemake is meer spesifiek 'n plutoïed: die subkategorie van dwergplanete anderkant Neptunus.[27][55]

Grootte, vorm en massa

[wysig | wysig bron]
BERJAYA
'n Vergelyking van die groottes, albedo's en kleure van verskeie groot trans-Neptunus-voorwerpe met 'n deursnee van meer as 700 km. Makemake word in die boonste ry, tweede van regs, getoon. Die donker gekleurde boë dui die onsekerhede in die voorwerp se grootte aan.

Makemake is 'n byna bolvormige voorwerp met 'n gemiddelde deursnee van sowat 1 430 km,[56] wat sowat 60% (3⁄5) van Pluto s'n is, of 11% (1⁄9) van die Aarde s'n.[25] Dit maak Makemake die vierde grootste bekende dwergplaneet en trans-Neptunus-voorwerp in die Sonnestelsel, ná Pluto, Eris en Haumea.[57] Waarnemings van 'n sterokkultasie in 2011 het getoon Makemake is effens afgeplat by sy pole, met 'n boonste grens vir sy pooldeursnee van ongeveer 1 420 km. Omdat net die bedekkende voorwerp se skadu tydens 'n sterokkultase waargeneem word, [58] is die presiese afplatting en helling van Makemake se pole ten opsigte van die Aarde se siglyn nie bekend nie.

Makemake het 'n massa van tussen ongeveer 2,5×1021 en 2,9×1021 kg, 'n waarde wat bepaal is uit die wentelperiode en afstand van sy maan.[59] Dit maak Makemake weer eens die vierde swaarste bekende dwergplaneet en trans-Neptuns-voorwerp in die Sonnestelsel, ná Eris, Pluto en Haumea.[60]

Makemake se massa is ongeveer 3,7% van dié van ons Maan (of 0,045% van die Aarde s'n). Gegewe Makemake se massa en gemiddelde deursnee, is sy gemiddelde oppervlakswaartekrag sowat 0,35 m/s2 (ongeveer 3,6% van dié van die Aarde). Sy ontsnappingsnelheid is sowat 0,71 m/s2.

Rotasie

[wysig | wysig bron]

Die dwergplaneet se rotasieperiode is onseker; metings van 2025 dui op óf 11,4 óf 22,8 uur.[61] Dié metings is verkry deur veranderings in Makemake se helderheid oor tyd te monitor en dit as 'n ligkurwe voor te stel.[62][63] Makemake toon baie min variasie in helderheid (0,03 magnitudes), vermoedelik as gevolg van geringe variasies in albedo oor sy oppervlak, wat dit vir teleskope moeilik maak om sy ligkurwe en rotasieperiode te meet.[64]

Dit is onduidelik of Makemake se helderheid een of twee keer per rotasie 'n maksimum bereik; daarom is dit onseker of die rotasieperiode 11,4 uur of dubbel dié waarde, naamlik 22,8 uur, is.[63]

Makemake se ashelling is nog nie gemeet nie, hoewel dit geredelik aanvaar kan word dat dit in lyn is met die pool van sy maan se wentelbaan.[65][66] In daardie geval sou Makemake 'n groot ashelling van tussen 46° en 78° ten opsigte van sy wentelbaan om die Son hê (of 63°-87° ten opsigte van die sonnebaan).Dié groot ashelling, tesame met sy eksentriese wentelbaan, kan groot seisoenale veranderinge in Makemake se oppervlaktemperatuur en terrein veroorsaak, soortgelyk aan dit wat op Pluto waargeneem word.[67][66]

Geologie

[wysig | wysig bron]

Oppervlaksamestelling en kleur

[wysig | wysig bron]
BERJAYA
Die naby-infrarooi spektrum van Makemake, soos gemeet deur die James Webb-ruimteteleskoop. Die absorpsiekenmerke van metaan (CH4) by 1-2 um is baie opvallend, wat aandui dat dit baie volop op Makemake se oppervlak voorkom. Ander chemiese verbindinge wat op Makemake waargeneem is, sluit etaan (C2H6), asetileen (C2H2), gedeuterieerde metaan (CH3D) en moontlik etileen (C2H4) in.[68]
BERJAYA
'n Kunstenaar se voorstelling van Makemake wat sy eenvormige, ligbruin oppervlak en die afwesigheid van 'n beduidende atmosfeer uitbeeld.

Vanweë Makena se groot afstand van die Son af het sy oppervlak 'n uiters lae temperatuur van 30-40 K (-243 tot -233 °C),[69][70] koud genoeg dat sommige vlugtige stowwe, soos metaan, as vaste ys kan voorkom.[71] Astronomiese spektroskopie het getoon Makemake se oppervlak word oorheers deur bevrore metaan, met kleiner hoeveelhede koolwaterstowwe, insluitend etaan, etileen, asetileen en verskeie hoëmassa-alkane soos propaan.[72][68] In sigbare lig lyk Makemake se oppervlak baie helder en weerkaatsend, met 'n geometriese albedo van 82% (weerkaatsender as Pluto),[73][74] wat daarop dui dat die metaan onlangs afgeset is.[75][76]

Die langketting-koolwaterstowwe op Makemake se oppervlak ontstaan deur die bestraling van metaan deur ultraviolet-sonlig en kosmiese strale, wat die metaan afbreek en fotochemiese reaksies veroorsaak.[77][78] Hierdie fotochemiese reaksies kan opeenvolgend plaasvind: Metaan word in etaan omgeskakel, dan in etileen, daarna in asetileen, ensovoorts,[79] totdat 'n donker, rooierige mengsel van komplekse koolwaterstowwe, bekend as toliene, agterbly.[80][81] Hierdie toliene gee aan Makemake sy rooibruin kleur. Makemake is minder rooi as Pluto, maar ietwat rooier as Eris;[74] die kleurverskil kan te wyte wees aan verskillende konsentrasies toliene op die dwergplanete.[82] Hoewel toliene Makemake se oppervlak behoort te verdonker, bly die dwergplaneet helder omdat vars metaan-ys die toliene bedek.[83][75][76]

Makemake het net so 'n groot voorkoms van metaan-ys as Pluto en Eris, maar anders as dié twee het dit skynbaar nie koolstofmonoksied- en stikstof-ys nie.[84] Die James Webb-ruimteteleskoop (JWST) kon nie hierdie twee soorte ys op Makemake se oppervlak opspoor nie. Sonder stikstof en koolstofmonoksied om met die metaan-ys te meng, bly die metaan-ys op Makemake suiwer en kan dit tot groot diktes of korrelgroottes aangroei.[85][86] Makemake se gebrek aan stikstof is te verwagte, omdat stikstof baie vlugtig is en sy damp makliker aan Makemake se swaartekrag kan ontsnap as aan die sterker swaartekrag van Pluto en Eris.[87][66][88] Die rede vir Makemake se skynbare gebrek aan koolstofmonoksied is minder duidelik: Dit kon óf deur atmosferiese ontsnapping verwyder gewees het óf deur hidrotermies-aangedrewe geochemiese reaksies binne Makemake, of Makemake kon om die een of ander rede met lae hoeveelhede koolstofmonoksied gevorm het.[89][90][91] Water- en koolstofdioksied-ys is ook skynbaar afwesig op Makemake se oppervlak, al is dit algemene refraktêre (nievlugtige) materiale in voorwerpe van die Kuipergordel. Dit kan wees omdat hierdie ys op Makemake heeltemal bedek word deur vlugtige materiale soos metaan en die produkte van die bestraling daarvan.[92][93]

Geografie

[wysig | wysig bron]

Makemake het skynbaar 'n eenvormige oppervlak met slegs geringe variasies in albedo, kleur en samestelling oor sy lengtegrade.[94][95][64] Dit is in kontras met Pluto se sterk gevlekte oppervlak.[66] Dit is nog onbekend of Makemake beduidende variasies volgens breedtegraad toon, aangesien dit slegs vasgestel kan word deur die dwergplaneet vanuit verskillende hoeke waar te neem terwyl dit om die Son wentel.[96][97] Omdat Makemake stadig om die Son wentel, verg sulke waarnemings baie jare.[96][97] Tussen 2006 en 2017 het Makemake se waarnemingshoek met ongeveer 11° verander, maar geen ooreenstemmende veranderinge is in sy absolute magnitude of ligkurwe waargeneem nie.[73] Indien variasies volgens breedtegraad wel bestaan, sou dit waarskynlik soos bane lyk wat parallel met Makemake se ewenaar loop.[66]

Die planeetkundiges William M. Grundy, Alex H. Parker en medewerkers se hipotese is dat Makemake se groot hoeveelheid vlugtige metaan tot 'n soortgelyke geografie en geologie as dié van Pluto kan lei.[66][81] Indien Makemake, soos Pluto, seisoenale prosesse van vlugtige materiaalvervoer het, kan dit moontlik 'n lengtegraadeenvormige band van donker materiaal vorm, soortgelyk aan Pluto se Belton Regio.[66] Alternatiewelik, indien Makemake 'n nieglobale atmosfeer gehad het wat op sy oppervlak gevries het, kon sy ewenaar helder en met ryp bedek wees, terwyl sy pole donkerder kon wees.[66] Seisoenale sublimasie en afsetting van metaan kan moontlik lemvormige terrein of selfs dik, konvekterende gletsers vorm wat aan Pluto se Sputnik Planitia herinner.[81] Daar word nie verwag dat Makemake berge hoër as 10 km sal hê nie.[98]

Binnekant en moontlike geologiese aktiwiteit

[wysig | wysig bron]

Makemake het 'n hoopdigtheid van sowat 1,76 g/cm3,[59] soortgelyk aan die dwergplanete Pluto, Gonggong en Quaoar.[99] Soos by hierdie dwergplanete dui dié digtheid daarop dat Makemake se binnekant hoofsaaklik uit waterys en rots bestaan.[99][100] Makemake is groot genoeg dat sy binnekant waarskynlik gedifferensieer is, met 'n rotsagtige kern wat deur lae ys omring word.[101][102][103] Planetêre wetenskaplikes vermoed Makemake se binnekant bevat genoeg radionukliede en oerhitte om 'n ondergrondse oseaan van vloeibare water te onderhou, in die verlede of moontlik selfs vandag.[104][105] 'n Groot hoeveelheid hitte binne Makemake kan aanleiding gee tot geologiese verskynsels soos kriovulkanisme.[106][107]

Kenners glo Makemake het 'n warm binnekant met aktiewe hidrotermale geochemie: Sy deuterium-arme metaan het moontlik sy waterstof verkry uit geochemiese reaksies in ondergrondse water, wat hoë temperature van 150 °C vereis wat slegs deur hitte uit Makemake se kern in stand gehou kon word.[108][104] Volgens hierdie scenario kan Makemake se ondergrondse water óf in die vorm van vloeibare water óf konvekterende vaste ys bestaan, en metaan wat intern gevorm word, kon deur uitgassing of kriovulkaniese uitbarstings na Makemake se oppervlak vervoer gewees het.[104] Dit is egter steeds moontlik dat Makemake se deuterium-arme metaan oorspronklik is (direk afkomstig van die protosolêre newel deur akkresie). Dus is interne geochemiese aktiwiteit nie noodwendig nodig om die bestaan daarvan te verklaar nie.[109]

Makemake straal 'n buitengewoon groot hoeveelheid middelinfrarooistraling uit in vergelyking met ver-infrarooi, wat sedert die eerste waarneming daarvan deur die Spitzer-ruimteteleskoop in 2008 tot verskeie verklarings deur sterrekundiges aanleiding gegee het.[110] Aanvanklik het sterrekundiges gedink Makemake se oormaat middelinfrarooistraling is afkomstig van kolle donker, warm terrein wat met helder, koue terrein vermeng is (en ook van sy maan nadat dit ontdek is), maar hierdie hipotese kon Makemake se infrarooistraling by verskillende golflengtes nie akkuraat beskryf nie,[111] en kon ook nie Makemake se uiters geringe helderheidsveranderlikheid verklaar nie.[112]

In 2025 het Csaba Kiss en medewerkers voorgestel Makemake se oormaat middelinfrarooistraling kan eerder veroorsaak word deur óf 'n kriovulkaniese warm kol. wat temperature van ongeveer 150 K (−123 °C) bereik, óf 'n wentelende ring wat uit piepklein koolstofhoudende stofkorrels bestaan.[111][105] Die teorie oor die kriovulkaniese warm kol geniet voorkeur omdat die genoemde stofring vinnig deur sonstralingsdruk onstabiel sou raak, hoewel die ring moontlik weer aangevul kan word indien kriovulkaniese uitbarstings koolstofhoudende stof in 'n wentelbaan om Makemake kan uitskiet.[113] Die voorgestelde kriovulkaniese warm kol straal moontlik 'n soortgelyke hoeveelheid hitte-energie uit as die geisers by die suidpool van Saturnus se maan Enceladus, en kan moontlik kriolawa uitwerp wat ammoniak en verskeie soute bevat wat in vloeibare water opgelos is.[107][105] Die ligging van hierdie kriovulkaniese warm kol op Makemake se oppervlak is onbekend, hoewel dit na raming 'n gebied van ongeveer 350 km2 beslaan.[114]

Atmosfeer of uitgassing

[wysig | wysig bron]
BERJAYA
Die JWST se opsporing van gasagtige metaan (CH4) se fluoressensie in Makemake se naby-infrarooi spektrum (linkerpaneel, gemerk a). Óf 'n uitgassende metaan-koma (b) óf 'n dun metaanatmosfeer (c) kan die waargenome fluoressensie verklaar.

Spektroskopiese ontleding deur die JWST in 2025 het die teenwoordigheid van gasagtige metaan op Makemake aan die lig gebring, wat fluoresseer in die naby-infrarooi as gevolg van die absorpsie van sonlig.[115][116] Makemake is die tweede trans-Neptunus-voorwerp wat bevestigde gas het, ná Pluto.[116][115] Dit is egter onseker of Makemake se metaangas in 'n gravitasiegebonde atmosfeer vervat is, en of dit tydelik vanaf sy oppervlak uitgassing ondergaan (indien dit nie ontsnap nie) as gevolg van die sublimasie van metaanys of kriovulkaniese pluime.[117][115] Makemake is skaars swaar en koud genoeg om teoreties 'n atmosfeer van metaan of stikstof te behou; JWST-waarnemings het getoon Makemake het skynbaar nie stikstofgas nie, wat daarop dui dat die meeste daarvan reeds deur atmosferiese ontsnapping verlore gegaan het.[70]

As Makemake se waargenome metaangas geheel en al in 'n gravitasiegebonde atmosfeer vervat is, sou die oppervlak se atmosferiese druk ongeveer 1 mikropascal wees, wat 100 miljard keer laer is as die Aarde se atmosferiese druk en 1 miljoen keer laer as Pluto s'n.[115] So 'n uiters dun atmosfeer is nie tydens waarnemings van Makemake se sterokkultasie in 2011 waargeneem nie, wat die bevinding van die okkultasie ondersteun dat Makemake nie 'n beduidende globale atmosfeer groter as 0,4-1,2 millipascal het nie.[40][118][95] Die temperatuur van hierdie veronderstelde dun atmosfeer sou ongeveer 40 K (−2 33.2 °C) wees, wat effens hoër is as die sublimasietemperatuur van metaan by hierdie atmosfeer se oppervlakdruk. Dit laat die moontlikheid ontstaan dat Makemake se veronderstelde atmosfeer deur die sublimasie van metaanys op die oppervlak in stand gehou word.[115][40] Aangesien Makemake 'n eksentriese wentelbaan volg, kan sy veronderstelde atmosfeer met sy afstand van die Son verander: In die warmer temperature van perihelium kan Makemake byvoorbeeld meer metaan sublimeer, maar ook 'n deel daarvan deur atmosferiese ontsnapping verloor.[119]

Alternatiewelik, as die metaangas wat deur die JWST waargeneem is slegs van uitgassing afkomstig is, sou dit daarop dui dat Makemake ongeveer 266 kg metaan per sekonde van 4-30% van sy totale oppervlak vrystel.[40] Dit is onbekend of die metaan uitgassing ondergaan teen snelhede wat hoog genoeg is om Makemake se swaartekrag te ontsnap. As metaangas wel ontsnap, sou dit 'n komeetagtige koma om Makemake vorm.[120] Die geraamde massaverliestempo sou vergelykbaar wees met dié van Enkelados se waterpluime (300 kg/s), en die beperkte oppervlakgebied waaruit metaan vrygestel word, kan moontlik verband hou met Makemake se voorgestelde kriovulkaniese warm kol.[40] Daar is die hipotese dat kriovulkaniese uitgassing van metaan algemeen onder trans-Neptunus-dwergplanete soos Makemake voorkom.[121]

Satelliete en moontlike ringe

[wysig | wysig bron]

S/2015 (136472) 1

[wysig | wysig bron]
BERJAYA
Ontdekkingsbeelde van Makemake se maan deur die Hubble-ruimteteleskoop vanaf April 2015. Die maan was op 27 April sigbaar, maar het teen 29 April agter Makemake in verdwyn.
BERJAYA
Geanimeerde tydsverloop van S/2015 (136472) 1 wat om Makemake wentel, soos in 2018-'19 deur Hubble waargeneem. Makemake lyk dof omdat sy glans digitaal verwyder is om die maan beter sigbaar te maak.

Makemake het net een bekende natuurlike satelliet of maan, wat naamloos is. Dit het die voorlopige benaming S/2015 (136472) 1 en die nieamptelike bynaam "MK 2".[122][112] Die maan is deur die sterrekundiges Alex H. Parker, Marc W. Buie, William M. Grundy en Keith S. Noll ontdek in beelde van die Hubble-ruimteteleskoop wat op 27 April 2015 geneem is, en die ontdekking is op 26 April 2016 aangekondig.[44] S/2015 (136472) 1 is sowat 1 300 keer (7,8 magnitudes) dowwer as Makemake in sigbare lig en het vermoedelik 'n baie donker oppervlak met 'n deursnee van 175 km om 'n deel van Makemake se oormaat middelinfrarooistraling te verklaar.[112][123] Die maan volg waarskynlik 'n sirkelvormige wentelbaan om Makemake met 'n wentelperiode van 18 dae en 'n halflengteas van sowat 22 250 km.[124]

Toe S/2015 (136472) 1 ontdek is, was sy wentelbaan byna sywaarts gerig vanuit die oogpunt van aardgebaseerde sterrewagte, wat beteken het die maan het voor Makemake verby of daaragter beweeg.[125][59] Hoewel hierdie sywaartsgerigte opset dit vir teleskope moeilik gemaak het om S/2015 (136472) 1 af te beeld,[112] kon dit die maan moontlik in staat gestel het om Makemake te okkulteer.[65][102] Daar word voorspel dat die maan Makemake gedurende 2009-'13 kon geokkulteer het, of dit moontlik steeds gedurende 2023-'27 okkulteer.[126] Geen okkultasie deur S/2015 (136472) 1 is sedert 2015 aangemeld nie.[124]

Makemake-stelsel
Naam Deursnee
(km)		 Halflengteas
(km)		 Ontdek
Makemake 1 430±14 31 Maart 2005
S/2015 (136472) 1 ≈ 175 22 250±780 27 April 2015

Moontlike ander satelliete

[wysig | wysig bron]

Waarnemings deur die Hubble-ruimteteleskoop dui daarop dat Makemake geen bykomende mane helderder as skynbare magnitude 26,9 verder as 30 000 km het nie.[127] Groter mane kan vir teleskope verborge wees indien hulle baie naby aan Makemake wentel.[98] Die moontlikheid dat Makemake 'n bykomende donker maan groter as S/2015 (136472) 1 het, is deur sterrekundiges bespreek as 'n moontlike verklaring vir Makemake se oormaat middelinfrarooistraling en oënskynlik stadige rotasie,[98] maar dit is as onwaarskynlik beskou omdat dit 'n onrealisties groot maan sou vereis.[128]

Moontlikheid van ringe

[wysig | wysig bron]

Makemake het geen bekende ringe nie. Ringe om verafgeleë voorwerpe is te klein en dof om regstreeks deur teleskope afgebeeld te word, en sou dus ideaal gesproke deur waarnemings van sterokkultasies opgespoor word.[129] Ringe is egter nie tydens Makemake se sterverdisterings van 2011 waargeneem nie. As ringe wel om Makemake bestaan, sou hulle waarskynlik om sy ewenaar in 'n sywaartsgerigte opset wentel, soos S/2015 (136472) 1, wat kon veroorsaak het dat sterrekundiges hulle tydens die okkutasies van 2011 misgekyk het.[69] Die moontlikheid van 'n ring om Makemake is ondersoek as 'n moontlike verklaring vir Makemake se oormaat middelinfrarooistraling, maar dit is as onwaarskynlik beskou omdat die hipotese vereis dat die ring uit uiters klein stofdeeltjies van sowat 100 nm bestaan, wat dit binne 'n dekade kwesbaar vir vernietiging deur die Son se stralingsdruk sou maak.[130]

Dit kan nietemin moontlik wees dat Makemake so 'n ring kan behou indien dit herdersmane het, 'n voortdurende produksie van stof deur botsende deeltjies en klein mane, of kriovulkaniese uitbarstings wat stof in 'n wentelbaan uitwerp.[113]

Ontstaan

[wysig | wysig bron]
BERJAYA
Uit so 'n akkresieskyf het Makemake ontstaan.

Makemake het vermoedelik nes ander dwergplanete in die Kuipergordel vroeg in die Sonnestelsel se geskiedenis, sowat 4,5 miljard jaar gelede, gevorm.[25][131] Daar word veronderstel dat die dwergplanete in die Kuipergordel as klein planetesimale begin het, wat oor 'n paar miljoen jaar tot hulle huidige grootte gegroei het deur omliggende materiaal en ander planetesimale aan te trek.[132] Die temperatuur van Makemake se vormingsomgewing moes koud genoeg gewees het vir vlugtige stowwe soos metaan om tot vaste stowwe te kondenseer en daarna in die dwergplaneet opgeneem te word.[133][134] Makemake kon egter tydens akkresie van sy oorspronklike metaan verloor het omdat dit aanvanklik 'n kleiner massa en 'n hoër temperatuur gehad het as gevolg van gereelde botsings en 'n groter stralingsintensiteit van die Son.[135] Daar is ook die hipotese dat 'n enorme botsing met 'n ander liggaam in 'n stadium in Makemake se verlede sy maan gevorm het.[102]

Volgens 'n hipotese uit 2020 wat op modelle van die Sonnestelsel se vorming geskoei is ('n bywerking van die Nice-model uit 2005 wat die eerste keer 'n soortgelyke scenario voorgestel het), het gravitasie-interaksies tussen die reusagtige planete 'n paar tientalle miljoene jare ná die vorming van die Sonnestelsel veroorsaak dat Neptunus skielik na buite migreer het en baie van die voorwerpe in die Kuipergordel deur gravitasie verstrooi het.[136][137] Die model dui daarop dat byna alle voorwerpe in die Kuipergordel, insluitend Makemake, oorspronklik nader aan die Son gevorm het as waar hulle hulle nou bevind.[138][135] Daar word gemeen dat dié verstrooiing aanleiding gegee het tot die huidige resonante en "warm" klassieke bevolkings van die Kuipergordel (waar Makemake tans voorkom), asook die verstrooide skyf.[137]

Verwysings

[wysig | wysig bron]
  1. ↑ "MPEC 2009-P26 :Distant Minor Planets (2009 AUG. 17.0 TT)" (in Engels). IAU Minor Planet Center. 7 Augustus 2009. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 14 November 2017. Besoek op 28 Augustus 2009.
  2. ↑ Marc W. Buie (5 April 2008). "Orbit Fit and Astrometric record for 136472" (in Engels). SwRI (Space Science Department). Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Mei 2020. Besoek op 13 Julie 2008.
  3. ↑ (en) Stansberry, J.; Grundy, W.; Brown, M. (2008). "Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope". The Solar System beyond Neptune. Universiteit van Arizona Pers: 161. arXiv:astro-ph/0702538. Bibcode:2008ssbn.book..161S.
  4. ↑ (en) Lim, T.L.; Stansberry, J.; Müller, T.G. (2010). ""TNOs are Cool": A survey of the trans-Neptunian region III. Thermophysical properties of 90482 Orcus and 136472 Makemake". Astronomy and Astrophysics. 518: L148. Bibcode:2010A&A...518L.148L. doi:10.1051/0004-6361/201014701.
  5. ↑ (en) A. N. Heinze en Daniel deLahunta, The rotation period and light-curve amplitude of Kuiper belt dwarf planet 136472 Makemake (2005 FY9), The Astronomical Journal 138 (2009), pp. 428-438. doi: 10.1088/0004-6256/138/2/428
  6. ↑ (en) "AstDys (136472) Makemake Ephemerides". Departement Wiskunde, Universiteit van Pisa, Italië. Besoek op 19 Maart 2009.
  7. ↑ (en) "Asteroid 136472 Makemake (2005 FY9)". HORIZONS Web-Interface. JPL Solar System Dynamics. Besoek op 1 Julie 2008.
  8. ↑ "JPL Small-Body Database Browser: 136472 (2005 FY9)". NASA Jet Propulsion Laboratory (in Engels). 26 Januarie 2010. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Mei 2020. Besoek op 11 Junie 2008.
  9. ↑ JPL/NASA (22 April 2015). "What is a Dwarf Planet?". Jet Propulsion Laboratory. Besoek op 19 Januarie 2022.
  10. ↑ HubbleSite (Persuitreiking no. STScI-2016-18) (2016-04-26). "Hubble Discovers Moon Orbiting the Dwarf Planet Makemake". Persberig. http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/18/full/. Besoek op 2016-04-26.
  11. ↑ Schilling 2009, p. 200.
  12. ↑ Minor Planet Center.
  13. ↑ Green 2005.
  14. ↑ Brown 2010, p. 132.
  15. ↑ Brown (blog) 2013.
  16. ↑ Schilling 2009, p. 202.
  17. ↑ Brown 2010, pp. 133–134.
  18. ↑ Brown 2010, p. 145.
  19. ↑ Schilling 2009, p. 207.
  20. ↑ Brown 2010, pp. 154–155.
  21. ↑ Schilling 2009, p. 211.
  22. ↑ Hecht 2005.
  23. ↑ Brown 2010, p. 156.
  24. ↑ Brown (website) 2007.
  25. 1 2 3 Barnett 2025.
  26. 1 2 Space Daily 2008.
  27. 1 2 3 Christensen 2008.
  28. ↑ Sinnott 2005.
  29. ↑ Than 2005.
  30. ↑ Marsden 2005.
  31. ↑ Unicode Pipeline.
  32. ↑ Boeck 2018.
  33. ↑ Miller 2021.
  34. ↑ Anderson 2022.
  35. ↑ Miller 2021, p. 5.
  36. ↑ JPL Horizons Heliocentric Elements.
  37. ↑ Moltenbrey 2015, pp. 212–213.
  38. ↑ JPL Horizons Barycentric Elements.
  39. 1 2 3 Moltenbrey 2015, p. 212.
  40. 1 2 3 4 5 Protopapa et al. 2025, p. 9.
  41. ↑ JPL Horizons 2025-2033.
  42. ↑ AstDys.
  43. 1 2 JPL Horizons Aphelion.
  44. 1 2 Minor Planet Center 2016.
  45. ↑ JPL Horizons Ecliptic Crossing.
  46. ↑ JPL Horizons Perihelion.
  47. ↑ Muñoz-Gutiérrez et al. 2021, pp. 6–7.
  48. ↑ Barucci, Dalle Ore & Fornasier 2021, p. 21.
  49. ↑ Schwamb, Brown & Fraser 2014, p. 2.
  50. ↑ Petit et al. 2023, p. 8.
  51. ↑ Barucci, Dalle Ore & Fornasier 2021, p. 22.
  52. ↑ Buie.
  53. ↑ Brown, Trujillo & Rabinowitz 2005, p. L98.
  54. ↑ Brown et al. 2007, p. 284.
  55. ↑ Courtland 2008.
  56. ↑ Brown 2013, p. 2.
  57. ↑ Carney 2025.
  58. ↑ Brown 2013, p. 1.
  59. 1 2 3 Bamberger 2025, p. 3.
  60. ↑ Kiss et al. 2019.
  61. ↑ Kiss et al. 2024, pp. 2, 7.
  62. ↑ Hromakina 2019.
  63. 1 2 Kiss et al. 2024, p. 2.
  64. 1 2 Hromakina 2019, pp. 1, 6.
  65. 1 2 Parker et al. 2016, p. 4.
  66. 1 2 3 4 5 6 7 8 Parker 2021, p. 16.
  67. ↑ Parker et al. 2016, pp. 4–5.
  68. 1 2 Protopapa et al. 2025, p. 2.
  69. 1 2 Kiss et al. 2024, p. 5.
  70. 1 2 Protopapa et al. 2025, p. 17.
  71. ↑ Schaller & Brown 2007.
  72. ↑ Brown 2015.
  73. 1 2 Hromakina 2019, p. 7.
  74. 1 2 Verbiscer et al. 2022, p. 5.
  75. 1 2 Parker 2021, p. 15.
  76. 1 2 Grundy et al. 2024, pp. 3–4.
  77. ↑ Brown 2015, p. 1.
  78. ↑ Protopapa et al. 2025, pp. 2, 9.
  79. ↑ Perna et al. 2017, pp. 3594–3595.
  80. ↑ Brown et al. 2007, p. 285.
  81. 1 2 3 Grundy et al. 2024, p. 4.
  82. ↑ Alvarez-Candal et al. 2020, p. 5475.
  83. ↑ Ortiz et al. 2012, p. 569.
  84. ↑ Grundy et al. 2024, pp. 1–2.
  85. ↑ Brown et al. 2007, p. 288.
  86. ↑ Grundy et al. 2024, p. 16.
  87. ↑ Schaller & Brown 2007, p. 287.
  88. ↑ Grundy et al. 2024, p. 18.
  89. ↑ Grundy et al. 2024, p. 19.
  90. ↑ Emery et al. 2024, p. 10.
  91. ↑ Mousis et al. 2025, p. 5.
  92. ↑ Perna et al. 2017, p. 3598.
  93. ↑ Emery et al. 2024, p. 13.
  94. ↑ Lorenzi, Pinilla-Alonso & Licandro 2015.
  95. 1 2 Perna et al. 2017.
  96. 1 2 Hromakina 2019, pp. 6–7.
  97. 1 2 Kiss et al. 2024, p. 8.
  98. 1 2 3 Hromakina 2019, p. 6.
  99. 1 2 Kiss et al. 2019, p. 7.
  100. ↑ Glein et al. 2024, p. 10.
  101. ↑ McKinnon et al. 2008, p. 230.
  102. 1 2 3 Parker 2016, The Planetary Society.
  103. ↑ Glein et al. 2024, p. 8.
  104. 1 2 3 Glein et al. 2024.
  105. 1 2 3 O'Callaghan 2024.
  106. ↑ Andrews 2024.
  107. 1 2 Kiss et al. 2024, p. 4.
  108. ↑ Benningfield 2024.
  109. ↑ Mousis et al. 2025.
  110. ↑ Kiss et al. 2024, p. 1.
  111. 1 2 Kiss et al. 2024, pp. 1–2.
  112. 1 2 3 4 NASA Hubble Mission Team 2016.
  113. 1 2 Kiss et al. 2024, p. 6.
  114. ↑ Kiss et al. 2024, pp. 3–4.
  115. 1 2 3 4 5 Thomas 2025.
  116. 1 2 Protopapa et al. 2025.
  117. ↑ Protopapa et al. 2025, p. 1.
  118. ↑ Ortiz et al. 2012.
  119. ↑ Schaller & Brown 2007, p. L62.
  120. ↑ Protopapa et al. 2025, p. 8.
  121. ↑ Menten, Sori & Bramson 2022, p. 5.
  122. ↑ Parker et al. 2016.
  123. ↑ Parker et al. 2016, pp. 3–4.
  124. 1 2 Bamberger 2025.
  125. ↑ Parker et al. 2016, p. 2.
  126. ↑ Bamberger 2025, p. 1.
  127. ↑ Burkhart, Ragozzine & Brown 2016, p. 8.
  128. ↑ Kiss et al. 2024, p. 3.
  129. ↑ Sicardy et al. 2024, p. 27.
  130. ↑ Kiss et al. 2024, pp. 6, 15.
  131. ↑ Schmid 2024.
  132. ↑ McKinnon et al. 2008, p. 214.
  133. ↑ Grundy et al. 2024, pp. 3, 17.
  134. ↑ Mousis et al. 2025, p. 3.
  135. 1 2 Glein et al. 2024, p. 9.
  136. ↑ de Sousa Ribeiro et al. 2020.
  137. 1 2 Moore & McKinnon 2021, p. 176.
  138. ↑ Moore & McKinnon 2021, pp. 175–176.

Nog bronne

[wysig | wysig bron]
  • Bamberger, Daniel (2025). "A preliminary orbit for the satellite of dwarf planet (136472) Makemake". [astro-ph.EP]. 
  • Barnett, Amanda (24 April 2025). "Makemake Facts". Nasa. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Mei 2025. Besoek op 15 September 2025.
  • Barucci, M. A.; Fulchignoni, M. (Augustus 1982). "The Dependence of Asteroid Lightcurves on the Orientation Parameters and the Shapes of Asteroids". Earth, Moon, and Planets. 27: 47. Bibcode:1982M&P....27...47B. doi:10.1007/BF00941556.
  • Brown, Mike (14 Julie 2008). "Make-make". Mike Brown's Planets. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 17 Julie 2008. Besoek op 14 Julie 2008.
  • Brown, Mike (Desember 2010). How I Killed Pluto and Why It Had It Coming. Spiegel & Grau. ISBN 978-0-385-53108-5.
  • T. A. Hromakina; I. N. Belskaya; Yu. N. Krugly; V. G. Shevchenko; J. L. Ortiz; P. Santos-Sanz; R. Duffard; N. Morales; A. Thirouin; R. Ya. Inasaridze; V. R. Ayvazian; V. T. Zhuzhunadze; D. Perna; V. V. Rumyantsev; I. V. Reva; A. V. Serebryanskiy; A. V. Sergeyev; I. E. Molotov; V. A. Voropaev; S. F. Velichko (9 April 2019). "Long-term photometric monitoring of the dwarf planet (136472) Makemake". Astronomy & Astrophysics. 625: A46. arXiv:1904.03679. Bibcode:2019A&A...625A..46H. doi:10.1051/0004-6361/201935274. S2CID 102350991.
  • "Naming Astronomical Objects – Minor Planets". International Astronomical Union. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 7 Julie 2013. Besoek op 31 Oktober 2025. Objects, including dwarf planets, far beyond the orbit of Neptune are expected to be given the name of a deity or figure related to creation; for example Makemake, the Polynesian creator of humanity and god of fertility..."
    "Objects sufficiently outside Neptune's orbit that orbital stability is reasonably assured for a substantial fraction of the lifetime of the solar system (so called Cubewanos or "classical" TNOs) are given mythological names associated with creation.
  • "M.P.S. 138898" (PDF). Minor Planets and Comets Supplement (138898). Minor Planet Center: 110. 7 Augustus 2005. Besoek op 16 Oktober 2025.
  • "M.P.S. 598178" (PDF). Minor Planets and Comets Supplement (598178). Minor Planet Center: 494. 12 April 2015. Geargiveer (PDF) vanaf die oorspronklike op 16 November 2025. Besoek op 23 Oktober 2025.
  • "Pluto in True Color". Astronomy Picture of the Day. NASA. 28 Januarie 2024. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 11 November 2025. Besoek op 20 September 2025.
  • Ortiz, J. L.; Sicardy, B.; Camargo, J. I. B.; Santos-Sanz, P.; Braga-Ribas, F. (May 2019). "Stellar Occultations by Transneptunian objects: from Predictions to Observations and Prospects for the Future". [astro-ph.EP]. 
  • Schwamb, Megan. "The QUEST Camera". The La Silla QUEST KBO Survey. Yale University. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 22 Julie 2015. Besoek op 23 Oktober 2025.{{cite web}}: CS1 maint: ref duplicates default (link)
  • Tichy, Milos; Ticha, Jana (17 Januarie 2007). "TNO 2005 FY9". KLENOT Project. Kleť Observatory. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 15 Junie 2011. Besoek op 16 Oktober 2025.
  • Williams, David R. (11 Januarie 2024). "Pluto Fact Sheet". NASA Space Science Data Coordinated Archive. NASA. Geargiveer vanaf die oorspronklike op 4 Februarie 2025. Besoek op 16 September 2025.

Eksterne skakels

[wysig | wysig bron]
Ontsluit van "https://af.wikipedia.org/w/index.php?title=Makemake&oldid=2922139"