Avia BH-33
 Belgijski BH-33 | |
| Dane podstawowe | |
| Państwo | |
|---|---|
| Producent |
Avia Co Kbely w Czakowicach |
| Typ | |
| Konstrukcja |
dwupłat o konstrukcji mieszanej, podwozie klasyczne – stałe |
| Załoga |
1 (pilot) |
| Historia | |
| Data oblotu |
21 października 1927 |
| Lata produkcji |
1928–1937 |
| Dane techniczne | |
| Napęd |
silnik gwiazdowy |
| Moc |
420 KM (309 kW) (BH-33, PWS-A) |
| Wymiary | |
| Rozpiętość |
8,90 m (BH-33, PWS-A) |
| Długość |
7,04 m (BH-33, PWS-A) |
| Wysokość |
2,79 m (BH-33, PWS-A) |
| Powierzchnia nośna |
21,86 m² (BH-33, PWS-A) |
| Masa | |
| Własna |
924 kg (BH-33, PWS-A) |
| Startowa |
1324 kg (BH-33, PWS-A) |
| Osiągi | |
| Prędkość maks. |
242 km/h (BH-33, PWS-A) |
| Prędkość wznoszenia |
7 m/s (BH-33, PWS-A) |
| Pułap |
6080 m (BH-33, PWS-A) |
| Zasięg |
450 km |
| Dane operacyjne | |
| Uzbrojenie | |
| 2 km Vickers kal. 7,69 mm (stałe, zsynchronizowane na przodzie kadłuba) (w części samolotów zamontowano czechosłowackie wersje Vickersów kal. 7,92 mm oznaczane jako km wz. 28) | |
| Użytkownicy | |
| Czechosłowacja, Polska, Jugosławia, Chorwacja, Słowacja, Belgia, ZSRR, Japonia | |
| Rzuty | |
 | |
Avia BH-33 – czechosłowacki samolot myśliwski z okresu międzywojennego, produkowany na licencji w Polsce w Podlaskiej Wytwórni Samolotów jako PWS-A. Nosił w lotnictwie czechosłowackim oznaczenie wojskowe: B-33 lub Ba-33.
Historia
[edytuj | edytuj kod]
W 1927 roku inżynierowie Pavel Beneš i Miroslav Hajn z zakładów lotniczych Avia opracowali projekt nowego samolotu myśliwskiego, który miał być następcą produkowanego samolotu Avia BH-21, napędzanego silnikiem rzędowym o mocy 300 KM[2]. Pierwszą próbą był samolot BH-21J z mocniejszym silnikiem gwiazdowym rodziny Gnome-Rhone Jupiter o mocy 420 KM, lecz okazało się, że cała konstrukcja płatowca wymaga wzmocnienia i dopracowania aerodynamicznego dla osiągania większej prędkości[2]. Skonstruowano wobec tego nowy samolot, aczkolwiek wywodzący się z konstrukcji BH-21i[2].
Nowy samolot został oznaczony od inicjałów konstruktorów jako Avia BH-33, a jego prototyp został oblatany 21 października 1927 roku[3]. Po przedłużających się próbach fabrycznych, dopiero 18 października 1928 roku samolot został przekazany do badań wojskowych[3]. W międzyczasie prowadzono jego intensywną akcję promocyjną, także z użyciem drugiego egzemplarza BH-33.2 oblatanego 15 stycznia 1928 roku[3]. Podczas prób w locie stwierdzono, że jest to samolot zwrotny, szybki i ma dobre właściwości pilotażowe, spełniał on wymagania stawiane samolotom myśliwskim. W związku z tym jeszcze 17 października 1928 roku wojsko czechołsowackie zamówiło pięć samolotów, w tym drugi prototyp (oznaczone B-33.2 do B-33.6)[3]. Jednocześnie zbudowano trzy samoloty modelu podstawowego na eksport dla Belgii, dwa dla ZSRR i jeden dla Polski[3]. Wczesny model miał kadłub o konstrukcji całkowicie drewnianej i przekroju prostokątnym i był napędzany przez silnik Jupiter VI o mocy 450 KM[3].
Samolotem tym zainteresowało się jeszcze pod koniec 1927 roku dowództwo polskiego lotnictwa wojskowego, szukające przejściowego myśliwca przed wprowadzeniem nowych samolotów o konstrukcji metalowej, i ostatecznie zakupiło w 1929 roku egzemplarz wzorcowy tego samolotu oraz licencję na ich produkcję w Polsce[4][5]. Produkcję tego samolotu prowadziła Podlaska Wytwórnia Samolotów (PWS) w Białej Podlaskiej. Samoloty produkowane w PWS zostały oznaczone jako PWS-A i ogółem w drugiej połowie 1930 roku wyprodukowano ich 50 sztuk[6]. Wyposażono je w nieco słabsze silniki starszej wersji Jupiter IV o mocy 420 KM, pochodzące z wycofywanych bombowców Farman F-60 Goliath i z posiadanego zapasu[6]. Wprowadzono w nich ponadto kilkanaście zmian, w tym ulepszono konstrukcję podwozia i zastosowano odrzucany w locie zbiornik paliwa[6].
.jpg)
Samolot Avia BH-33 miał konstrukcję drewnianą i w celu jego unowocześnienia jego projektanci opracowali nową wersję już z kadłubem o konstrukcji metalowej, która została oznaczona jako Avia BH-33E. Otrzymała zarazem kadłub o eliptycznym przekroju[3]. Prototyp oblatano 28 maja 1929 roku[3]. Lotnictwo czechosłowackie zamówiło tylko trzy samoloty, z różnymi silnikami gwiazdowymi[a], a potem jeszcze dwa (B-33.7 do B-33.11)[7]. Kolejne 24 samoloty zbudowano w latach 1929–1931 dla Jugosławii w zakładach Avia, pod oznaczeniem fabrycznym BH-33-SHS (później BH-33-Y)[5]. Jugosławia nabyła także licencję na budowę tej wersji i dalsze 22 wyprodukowano w latach 1934–1937 w zakładach Ikarus-Zemun[5]. Otrzymały one silnik Jupiter 9Ad o mocy 480 KM[5].
Zbudowano także na zlecenie polskie prototyp oznaczony jako Avia BH-33P z kadłubem o eliptycznym profilu ze spawanych rur stalowych, lecz brak jest informacji o dostarczeniu takiego samolotu do Polski[8].
Ostatnią wersją samolotu była Avia BH-33L, wyposażona w czechosłowacki silnik rzędowy Škoda L o mocy 500 KM[7]. Zbudowano cztery prototypy, z których pierwszy został przekazany do prób 3 sierpnia 1929 roku[7]. Trzeci prototyp został dopracowany w październiku tego roku już przez nowego głównego konstruktora Františka Novotnego i zastosowano w nim chłodnicę czołową[7]. Lotnictwo Czechosłowacji zamówiło ten samolot w większej serii i łącznie z prototypami wyprodukowano ich 81[9]. Samoloty otrzymały oznaczenie wojskowe Ba-33, z kolejnymi numerami od 1 do 81[9]. Wersja seryjna miała oznaczenie fabryczne BH-33Ls[9]. Pierwszy samolot seryjny (Ba-33.5) wyprodukowano 18 sierpnia 1930 roku, a produkcję zakończono w 1933 roku[9].
Łącznie wyprodukowano przynajmniej 195 samolotów Avia BH-33 wszystkich wersji, z tego na licencji w Polsce – 50 sztuk i Jugosławii – 22 sztuki
Służba
[edytuj | edytuj kod]Lotnictwo Czechosłowacji zamówiło tylko 10 małoseryjnych samolotów BH-33 wczesnych modeli z silnikami gwiazdowymi, które zaczęły wchodzić na uzbrojenie od 1929 roku pod oznaczeniem B-33 (numery od B-33.2 do B-33.11)[10]. W dniach 4–7 września 1929 roku dwa B-33 i trzy najnowsze prototypy Ba-33 reprezentowały czechosłowackie lotnictwo w rajdzie lotniczym Małej Ententy i Polski (obok trzech jugosłowiańskich BH-33)[9]. Czechosłowackie Avie zajęły pierwsze i trzecie miejsce w konkursie prędkości maksymalnej i drugie miejsce w rajdzie, a jugosłowiańskie – trzecie i czwarte miejsce w rajdzie[9]. Dwie Ba-33 jednak uległy wypadkom z powodu złej pogody, przy czym zginął pilot Alfred Soukup[9]. B-33.8 został utracony z powodu awarii silnika wracając z pokazu w Rumunii 30 sierpnia 1930 roku, przy czym jego pilot Rudolf Švábenský był pierwszym czechosłowackim pilotem, który uratował się za pomocą spadochronu[9].
Maszyna Ba-33 w pierwszej połowie lat trzydziestych XX wieku stała się standardowym myśliwcem lotnictwa Czechosłowacji. Uzbrojone były w dwa km-y 7,92 mm Vickers vz. 28[3]. Jako pierwszy samoloty te, z uwagi na zagrożenie ze strony Węgier, otrzymał 3 pułk lotniczy rozlokowany na Słowacji[9]. W mniejszej liczbie samoloty te trafiały do pozostałych pułków (1, 2, 4–6)[9]. Według stanu na lipiec 1932 roku, na 149 myśliwców czechosłowackich, tylko 41 było uznanych za nowoczesne, w tym 40 Ba-33[9]. Samolot był uważany za stosunkowo niezawodny, a liczba wypadków była niewielka[9]. Od 1935 roku zaczęły być jednak zastępowane przez nowe samoloty Avia B-534 i stopniowo kasowane lub kierowane do szkolenia w pułkach i szkole walki powietrznej w Prostejovie[9]. Pod koniec 1938 roku pozostawało w służbie ich 41[9]. Po zajęciu kraju przez Niemcy, z uwagi na przestarzałość, nie były przejęte przez Luftwaffe[9]. Tylko trzy z nich otrzymało lotnictwo Państwa Słowackiego, używane do szkolenia do początku lat 40[9].
Jugosławia otrzymała pierwsze cztery samoloty BH-33-SHS w 1929 roku, a dalsze 20 w 1931 roku[5]. Służyły tam pod oznaczeniem BH-33, znane były także jako Avia Jupiter[5]. Uzbrojone były w dwa km-y 7,7 mm Darne[5]. 22 licencyjne samoloty produkcji Ikarusa dostarczano po pięć–sześć rocznie w latach 1934–1937[5]. W 1935 roku pięć samolotów zostało przekazanych Grecji dla pomocy rządowi w wojnie domowej, z czego cztery pozostały w lotnictwie greckim[5]. Używane były do szkolenia w składzie 20. eskadry i wycofane w 1940 roku, względnie używane jeszcze były do zadań łącznikowych podczas wojny włosko-greckiej[11]. Przed II wojną światową 28 pozostałych samolotów jugosłowiańskich otrzymało numery 2001 do 2028[5]. W chwili ataku Niemiec w 1941 roku używane były tylko jako szkolne, ale trzy weszły w skład zmobilizowanej samodzielnej eskadry myśliwskiej przy 3. szkole lotniczej[11]. Pierwszego dnia ataku, 6 kwietnia 1941 roku dwa z nich zostały zestrzelone nad lotniskiem w Podgoricy przez niemieckie Bf 109 z eskadry 7./JG 26[11]. Pozostałe po kampanii 12 samolotów zostało zdobytych na ziemi przez Niemców, a jeden przez Włochów[11]. Siedem z nich przekazano lotnictwu chorwackiemu. Otrzymały numery od 3301 do 3307[11]. Po wyposażeniu w wyrzutniki bombowe, były używane w 1942 roku w operacjach przeciwko partyzantce Tito, a ostatnie wycofano w 1944 roku[11].
Trzema egzemplarzami BH-33 konstrukcji drewnianej dysponowało również lotnictwo belgijskie, po czym jeden z nich został później zastąpiony przez metalowy BH-33E (nr BH-33.1014)[11]. Rozmowy o zakupie większej partii lub licencji jednak nie przyniosły efektu, a Belgia wybrała myśliwiec Fairey Firefly IIM[12]. Wycofano je ze służby w 1936 roku, po czym BH-33E trafił do republikańskiej Hiszpanii, gdzie prawdopodobnie służył do szkolenia[1]. W 1930 roku prototyp BH-33L (Ba-33.1) został wysłany do Chin dla demonstracji zarządcy wojskowemu Mandżurii[12]. Został on we wrześniu 1931 roku zdobyty w stanie rozmontowanym w Mukdenie przez Japonię, po czym wcielony w październiku do lotnictwa japońskiego, odkupiony od wytwórni i użyty w 1932 roku w walkach na terenie Chin[12].
ZSRR kupił dwa samoloty BH-33 z silnikami wysokościowymi Jupiter VII (nr fabr. 1004 i 1005), dostarczone wiosną 1929 roku i używane do testów[12].
Służba w lotnictwie polskim
[edytuj | edytuj kod]
Jesienią 1929 roku dostarczono do zakładów PWS wzorcowy egzemplarz BH-33 (nr fabryczny BH-33.1007) i dokumentację[5][13]. Wyprodukowana seria 50 PWS-A została w 1930 roku skierowana do eskadr myśliwskich 2 Pułku Lotniczego z Krakowa (121, 122 i 123 EM), gdzie były eksploatowane do przełomu 1935/1936 roku[6]. Otrzymały numery wojskowe od 4.1 do 4.50[13]. Uzbrojenie samolotów stanowiły dwa km-y 7,92 mm Vickers wz. 09/18[14]. Od 7 lipca 1934 roku usuwano z nich kołpaki śmigieł z powodu ich urywania się[6]. Nie było w nim przypadków utraty płatów – co było zmorą w użytkowanych maszyn Blériot-SPAD S.61[6]. Mimo to, konstrukcja płatowca była dość krucha i w wypadkach utracono 15 samolotów, przy czy zginęło trzech pilotów[6]. Wobec wprowadzania myśliwców PWS-10 a zwłaszcza PZL P.7a już od 1933 roku były stopniowo wycofywane z użycia z eskadr myśliwskich i kierowane do eskadr treningowych oraz szkół lotniczych. Decyzją z 6 kwietnia 1938 roku pozostałe ok. 20 PWS-A zostało przeznaczone do kasacji[6].
W samoloty te wyposażony był pierwszy polski lotniczy zespół akrobacyjny tzw. Trójka Bajana, w skład której wchodzili: kpt. pil. Jerzy Bajan, kpr. pil. Karol Pniak i kpr. pil. Stanisław Macek[6]. Wykorzystano je także do kręcenia filmu Pod Twoją obronę z 1933 roku[6].
Konstrukcja
[edytuj | edytuj kod]Avia BH-33 był jednomiejscowym samolotem myśliwskim, dwupłatem o konstrukcji mieszanej.
W pierwszej serii BH-33 i PWS-A kadłub o przekroju prostokątnym miał konstrukcję w postaci kratownicy drewnianej pokrytej sklejką[2][14]. Od modelu BH-33E wprowadzono kadłub o przekroju eliptycznymi i konstrukcji metalowej, opartej na kratownicy ze spawanych rur stalowych[2]. W przedniej części znajdował się silnik gwiazdowy, chłodzony powietrzem, oprofilowany blachą duralową dla zmniejszenia oporu aerodynamicznego, z wystającymi tylko cylindrami, za którymi były długie owiewki[2][14]. W modelu BH-33L (Ba-33) zastosowano silnik rzędowy w całości oprofilowany z chłodnicą czołową[9]. Za silnikiem był zbiornik paliwa, a za nim odkryta kabina pilota osłonięta z przodu wiatrochronem, wyposażona w urządzenia sterownicze i przyrządy pokładowe. Kadłub kończył się usterzeniem klasycznym o konstrukcji drewnianej, stateczniki pokryte były sklejką, a stery płótnem. Kadłub pokryty był sklejką oklejoną płótnem. Na obu bokach kadłuba zastosowano listwy w celu usztywnienia pokrycia.
Płaty miały konstrukcję dwudźwigarową, drewnianą, pokryte płótnem (noski – sklejką)[14]. Płat dolny miał większą rozpiętość od płata górnego[14]. Lotki, wyważone za pomocą skrzydełek odciążających, umieszczono tylko na płacie dolnym[14]. Komorę płatów usztywniono za pomocą słupków duralowych w układzie odwróconej litery „N” oraz cięgnami stalowymi.
Podwozie klasyczne, stałe, dwugoleniowe[14]. W pierwszej serii, ze sztywną osią, amortyzowaną sznurami gumowymi[6]. W PWS-A z osią dzieloną i amortyzatorami olejowo-pneumatycznymi Vickers[6]. W wersji BH-33L (Ba-33) również oś dzielona z półosiami[1]. Płoza ogonowa wykonano z półresora piórkowego.
Stosowano różne silniki do napędu samolotów. W pierwotnej wersji napęd stanowił silnik gwiazdowy Gnome–Rhone Jupiter, w wersjach VI (o mocy 450 KM) lub VII[1]. W polskich PWS-A stosowano silnik Jupiter IV o mocy 420 KM[1]. Wersja seryjna Ba-33 (BH-33L) miała silnik rzędowy Skoda L w układzie W12 o mocy 500 KM[1]. Śmigło dwułopatowe metalowe lub drewniane o stałym skoku Avia[1]. PWS-A miały śmigło drewniane Avia lub Szomański o średnicy 2900 mm.
Główny zbiornik paliwa w kadłubie miał w pierwszej serii pojemność 265 l, dodatkowo u nasady górnego prawego skrzydła był zbiornik opadowy o pojemności 60 l[14]. PWS-A miał główny zbiornik wyrzucany w razie potrzeby w locie, o pojemności 250 l[14]. BH-33L (Ba-33) miał główny zbiornik paliwa o pojemności 298 l, a opadowy 45 l[1].
Uzbrojenie stanowiły dwa zsynchronizowane karabiny maszynowe w kadłubie, różnych modeli w zależności od użytkownika, z zapasem 500–800 nabojów na lufę[1]. Wersja BH-33L (Ba-33) mogła przenosić sześć bomb o masie 10 kg na wyrzutnikach pod kadłubem[1].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ B-33.7: Jupiter VI, początkowo w osłonie NACA, B-33.8: Jupiter VII, B-33.9 (B-133.1): BMW Hornet o mocy 525 KM, później Jupiter VI (Chołmskich 2014 ↓, s. 22).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Chołmskich 2014 ↓, s. 27.
- 1 2 3 4 5 6 Chołmskich 2014 ↓, s. 20-21.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Chołmskich 2014 ↓, s. 21.
- ↑ Morgała 2003 ↓, s. 32.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Chołmskich 2014 ↓, s. 24.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Morgała 2003 ↓, s. 34-36.
- 1 2 3 4 Chołmskich 2014 ↓, s. 22.
- ↑ Morgała 2003 ↓, s. 34-35, 412.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Chołmskich 2014 ↓, s. 22-24.
- ↑ Chołmskich 2014 ↓, s. 21-22.
- 1 2 3 4 5 6 7 Chołmskich 2014 ↓, s. 25.
- 1 2 3 4 Chołmskich 2014 ↓, s. 26.
- 1 2 Morgała 2003 ↓, s. 412-413.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Morgała 2003 ↓, s. 36.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Iwan Chołmskich. Istriebitiel «Avia» BH-33. „Arsienał-Kollekcyja”. Nr 7/2014 (25), s. 20-27, lipiec 2014. Moskwa. (ros.).
- Andrzej Morgała: Polskie samoloty wojskowe 1918-1939. Warszawa: Wydawnictwo MON, 1972, s. 91–94.
- Andrzej Morgała: Samoloty wojskowe w Polsce 1924-1939. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona, 2003. ISBN 83-11-09319-9.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Avia BH-33E-SHS. vazduhoplovnetradicijesrbije.rs. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-22)].
- Animacja wyglądu PSA A na YouTube
.svg)
.svg)
