Hindy
| Hindy | ||
 | ||
| Taalgebiet fan it Hindy (rûchwei) | ||
| algemien | ||
| oare namme(n) | Hindi | |
| eigen namme | हिन्दी (Hindī) | |
| lânseigen yn |  Yndia | |
| tal sprekkers | 345 miljoen (609 miljoen ynkl. twadde taalpraters) | |
| skrift | Devanagary | |
| taalsibskip | ||
| taalfamylje | ● Yndo-Jeropeesk ● Yndo-Iraansk ● Yndo-Arysk ● Sintraal-Yndo-Arysk ● Hindy | |
| dialekten | Khariboli, Braj, Kannaujysk, Bundeli, Bagheli, Awadhi, Chhattisgarhi e.o. | |
| taalstatus | ||
| offisjele status | Yndia (Uny fan Yndia) Ek offisjeel yn ferskate steaten en unyterritoaria. | |
| taalkoades | ||
| ISO 639-1 | hi | |
| ISO 639-2 | hin | |
| ISO 639-3 | hin | |
Hindy (हिन्दी) is in Yndo-Aryske taal dy't benammen yn Yndia sprutsen wurdt. It is in standerisearre fariant fan it Hindoestany. De taal is ien fan 'e twa offisjele talen fan it regear fan Yndia (njonken it Ingelsk) en tsjinnet as lingua franca yn grutte dielen fan Noard- en Sintraal-Yndia. Hindy wurdt troch likernôch 345 miljoen minsken as memmetaal sprutsen en troch mear as 600 miljoen minsken ferstien of as twadde taal brûkt, wat it ta ien fan 'e meast sprutsen talen fan 'e wrâld makket.
Hindy wurdt skreaun yn it Devanagary-skrift en heart ta de Sintraal-Yndo-Aryske talen. De taal hat him ûntwikkele út it Sanskryt fia Prakryt en Apabhramsha. It moderne standert-Hindy is basearre op it dialekt Khariboli, dat syn oarsprong hat yn 'e omkriten fan Delhy.
Hindy is nau besibbe oan it Urdu. Yn 'e sprektaal binne beide talen foar in grut part ûnderling fersteanber en wurde se gauris gearfette ûnder de namme Hindustani. It wichtichste ferskil sit yn it skrift en yn 'e wurdskat: Hindy brûkt it Devanagary-skrift en hat in soad lienwurden út it Sanskryt, wylst Urdu skreaun wurdt yn in Perzysk-Arabysk skrift en mear wurden út it Perzysk en it Arabysk oernommen hat.
Status
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]It Hindy is de primêre offisjele taal fan Yndia en wurdt yn in grut diel fan it noarden fan dat lân sprutsen, ek as lingua franca. It is de offisjele taal of ien fan de offisjele talen fan de steaten Bihar, Chhattisgarh, Haryana, Himachal Pradesh, Jharkhand, Madhya Pradesh, Rajasthan, Uttarakhand en Uttar Pradesh. Dêrneist ek fan Delhy en de unyterritoria de Andamanen en Nicobaren en Chandigarh.
Yn it suden fan Yndia, dêr't Dravidyske talen sprutsen wurde, dy't dus perfoarst net besibbe binne oan de Yndo-Europeeske Yndo-Aryske talen yn it noarden, hat de taal net de status fan in lingua franca.
Skaaimerken
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De taal wurdt suver fonetysk skreaun yn it Devanagary, krektas it Sanskryt en Nepaleesk. Hindy stammet ôf fan ferskate Prakrits en is úteinlik besibbe oan it Sanskryt, mar hat it stelsel fan namfallen fan dizze taal goeddiels ferlern. De offisjele standert - de saneamde kharî bolî: "rjochtopsteande spraak" - basearret neologismen op it Sanskryt. Der binne noch mar twa namfallen: in neutrale namfal (te fergelykjen mei de nominatyf-foarm) en in (meastal troch in efterheaksel) regearde namfal:
- De jonge seit: larkâ kahtâ hai (neutraal)
- De jonge sei: larke ne kahâ (regeard troch ne)
- Myn namme: merâ nâma (neutraal)
- Foar my: mere liye (regeard troch liye)
Fierders wurdt de taal skaaimerke troch it faak brûken fan gearstalde tiidwurden. Sa bestiet de notiid fan elk tiidwurd út in tsjintwurdich mulwurd en in persoansfoarm fan it tiidwurd hona (wêze).
- Sprekke: bolnâ
- De jonge sprekt: larkâ boltâ hai
- It famke sprekt: larkî boltî hai
De taal ken, lykas bygelyks it Frânsk, twa geslachten: manlik en froulik.
Skiednis
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]De skiednis fan it Hindy begjint by it Sanskryt, de klassike taal fan it âlde Yndia. Ut it Sanskryt ûntstiene tusken likernôch 500 f.Kr. en 1000 n.Kr. ferskate Prakryt-talen, dy't har ûntwikkelen ta de Apabhramsha-talen. Ut ien fan dy taalfarianten ûntstie yn it noarden fan Yndia de taalfoarm dy't úteinlik ta it moderne Hindy liede soe.
Yn 'e Midsiuwen ûntstienen yn Noard-Yndia ferskate regionale taalfoarmen, lykas Braj, Awadhy en Khariboli. Benammen Braj en Awadhy hiene in rike literêre tradysje en waarden brûkt troch bekende dichters lykas Surdas en Tulsidas. It hjoeddeistige standert-Hindy is lykwols basearre op Khariboly, it dialekt út de omkriten fan Delhy.
Under it Mogulryk (1526–1858) kaam de taal yn nau kontakt mei it Perzysk en it Arabysk, dy't de bestjoers- en kultuertalen fan it ryk wiene. Dêrtroch waarden in grut tal lienwurden yn 'e taal opnommen. Yn dyselde tiid ûntwikkele him neist Hindy ek it Urdu, dat deselde grammatikale basis hat, mar it Perzysk-Arabysk skrift brûkt en mear Perzyske en Arabyske wurden oernaam.
Yn 'e njoggentjinde iuw waard standert-Hindy fierder ûntwikkele ûnder Britsk bestjoer. Skriuwers en taalwittenskippers keazen derfoar om de taal yn it Devanagary-skrift te skriuwen en de wurdskat faker op it Sanskryt te basearjen. Dêrmei waard it ferskil mei it Urdu grutter.
Nei't Yndia yn 1947 ûnôfhinklik waard, krige Hindy yn 1950 de status fan ien fan 'e twa offisjele talen fan it sintrale regear, njonken it Ingelsk. Hoewol't Hindy yn in grut part fan Noard-Yndia de meast sprutsen taal is, hawwe in protte oare Yndiaaske talen ek in offisjele status yn harren eigen steaten.
Tsjintwurdich is Hindy ien fan 'e grutste talen fan 'e wrâld. Troch de groei fan 'e Bollywood-filmsektor, de media en it ynternet hat de taal him ek bûten Yndia ferspraat. Ek yn lannen mei in grutte Yndiaaske diaspora, lykas Fidzjy, Mauritsius, Súd-Afrika, Feriene Arabyske Emiraten, Feriene Keninkryk, Kanada en de Feriene Steaten, wurdt Hindy troch miljoenen minsken sprutsen of ferstien.
Skriuwsysteem
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]
It Hindy wurdt skreaun mei it Devanagary-alfabet. Dat skrift is oarspronklik ûntwikkele út âldere Yndiaaske skriften en wurdt ek brûkt foar oare talen, lykas Sanskryt, Maraty en Nepaleesk.
Devanagary is in abugida, wêrby't in konsonanteteken standert in ynboude fokaallûd hat. Feroaringen oan dy fokalen wurde oanjûn mei spesjale tekens dy't om of oan it konsonanteteken hinne pleatst wurde.
Literatuer en kultuer
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Hindy hat in rike literêre tradysje dy't weromgiet nei de midsiuwen. Religieuze en poëtyske teksten yn talen as Braj en Awadhi foarmen wichtige iere stadia fan 'e Hindy-literatuer.
Yn 'e moderne tiid hawwe skriuwers lykas Munshi Premchand in grutte rol spile yn 'e ûntwikkeling fan 'e Hindy-romankunst en it realisme yn 'e literatuer. Hjoed-de-dei is Hindy ek de wichtichste taal fan 'e Yndiaaske filmyndustry, benammen fan Bollywood, dy't in grutte ynfloed hat op 'e fersprieding fan 'e taal.
Besibbe talen
[bewurkje seksje | boarne bewurkje]Hindy heart ta de Yndo-Aryske talen, in tûke fan 'e Yndo-Jeropeeske talen. De taal is nau besibbe oan talen lykas Urdu, Punjaby, Bengali, Gujarati en Maraty.
De relaasje tusken Hindy en Urdu is benammen bysûnder: de sprutsen foarm fan beide talen is foar in grut part ûnderling fersteanber en wurdt faak oantsjut as Hindustany. It wichtichste ferskil sit yn it skrift en yn dielen fan 'e formele wurdskat.
