Estimulatzaile

Estimulatzaileak alerta-egoera areagotzen duten substantzia-mota bat dira. Hainbat helburutarako erabiltzen dira, hala nola arreta, motibazioa, kognizioa, gogo-aldartea eta errendimendu fisikoa hobetzeko^[1]. Estimulatzaile batzuk naturalak dira; beste batzuk, berriz, sintetikoak. Estimulatzaile ohikoenetako batzuk kafeina, nikotina, anfetaminak, kokaina, metilfenidatoa eta modafiniloa dira. Estimulatzaileek hainbat erregulazio- edo debeku-mota izan ditzakete, jurisdikzioaren arabera.

Estimulatzaileek nerbio-sistema sinpatikoaren jarduera areagotzen dute, zuzenean edo zeharka. Estimulatzaile prototipikoek neurotransmisore kitzikatzaileen kontzentrazio sinaptikoak handitzen dituzte, bereziki norepinefrina eta dopamina (adibidez, metilfenidatoa). Beste estimulatzaile batzuk neurotransmisore kitzikatzaileen hartzaileei lotuz (adibidez, nikotina) edo loa sustatzen duten agente endogenoen jarduera blokeatuz (adibidez, kafeina) jarduten dute. Estimulatzaileek hainbat funtziori eragin diezaiekete, besteak beste, alerta-egoerari, arretari, saritze-sistemari, ikasketari, memoriari eta emozioari. Ondorioak estimulazio arinetik euforiaraino doaz, farmako espezifikoaren, dosiaren, hartzeko moduaren eta norbanakoaren ezaugarrien arabera.

Estimulatzaileak antzinatik erabiltzen ditu gizakiak osasun-egoerak tratatzeko, erritualetan erabiltzeko edo plazererako. Estimulatzaileek adikzioa edo menpekotasuna eragin dezakete, adibidez, nikotinak, anfetaminek, kokainak eta beste askok.

Ekintza-mekanismoa

Estimulatzaileek nerbio-sistema sinpatikoaren jarduera areagotzen dute zuzenean edo zeharka. Estimulatzaile gehienek neurotransmisore kitzikatzaileen (batez ere norepinefrina eta dopamina) kontzentrazioa handitzen dute sinapsietan.

Adibidez:

Anfetaminek dopaminaren maila handitzen dute garuneko kortex prefrontalean, arreta eta kontzentrazioa hobetuz.

Kafeinak, berriz, adenosinaren hartzaileak blokeatzen ditu, loaren eta lasaitasunaren modulatzaileak direnak.

Estimulatzaileek eragin desberdinak izan ditzakete organismoan: alerta, arreta, sari-sistemaren aktibazioa, ikaskuntza, memoria eta emozioen erregulazioa. Ondorioak estimulatze arinetik euforiarainokoak izan daitezke, substantziaren, dosiaren eta norbanakoaren arabera.

Landare-jatorriko estimulatzaileak

Gizakiak antzina ezagutu zituen landare-jatorriko estimulatzaileak, eta haien erabilera kulturalki oso errotuta dago mundu osoan. Landare horiekalkaloideak edo bestelako printzipio aktiboak dituzte, efektu psikoestimulatzaileak sortzen dituztenak.

Landare-jatorriko estimulatzaile ezagunenak hauek dira:

Kafea (Coffea arabica), kafeina duena.
Té-a (Camellia sinensis), teofilina eta kafeina dituena.
Yerba mate (Ilex paraguariensis), Hego Amerikan ohikoa.
Guaraná (Paullinia cupana), kafeina kopuru handiena duen landarea.
Kakaoa (Theobroma cacao), kafeina eta teobromina dituena.
Tabakoa (Nicotiana tabacum), nikotina daukana.
Beste batzuk: betela, efedra, kat eta kola fruitua...

Landare horietako substantziak gorputzean sartzean, nerbio-sistemaren funtzio batzuk aldatzen dituzte aldi baterako, eta ondoren metabolizatu eta kanporatu egiten dira.

Erabilera masiboa eta soziala

Kafea, té-a, matea, kakaoa eta beste hainbat estimulatzaile eguneroko kontsumoan daude mundu osoan. Horretaz gain, guaranak kafeina kantitate handiena du (kafeak baino lau aldiz gehiago), eta yerba mateak kafeina gutxiago du kafearekin alderatuta. Landare horiek, oro har, metilxantina familiako konposatuak dituzte (kafeina, teofilina, teobromina).

Kontsumo ilegalak eta arriskua

Estimulatzaile natural batzuen kontsumo kontrolatua onargarria da, baina beste batzuen erabilerak lege-arazoak eta arrisku fisiko-psikikoak ekar ditzake. Horien artean ondorengoak daude:

Kat (Catha edulis) landareak katina eta katinona dauzka, anfetamina antzeko eragina dutenak.

Koka (Erythroxylum coca) landarearen hostoek kokaina dute, baina kontzentrazio txikian. Kokaren eta kokainaren ekoizpenak gatazka sozial eta politikoak eragin ditu, batez ere Hego Amerikan.

Estimulatzaile sintetikoak

Estimulatzaile sintetikoak laborategian sortutako substantziak dira, batzuk landareetan aurkitutako molekulen analogoak. Adibide batzuk ematen dira jarraian: anfetamina, metanfetamina, metilfenidatoa, lisdexanfetamina, modafiniloa, adrafiniloa, bupropiona, efedrina eta pseudoefedrina.

Estimulatzaile sintetiko hauek zentraleko nerbio-sistemaren (ZNS) aktibitate handia sortzen dute, eta medikuntzan hainbat erabilera dituzte, baina gehiegizko kontsumoak mendekotasuna eta osasun-arazo larriak eragin ditzake.

Erabilera terapeutikoa

Estimulatzaile sintetiko batzuk osasun-arazoak tratatzeko erabiltzen dira:

TDAH (Arreta Defizit eta Hiperaktibitatearen Nahasmendua) tratatzeko: metilfenidatoa (Ritalin, Concerta), anfetamina edo lisdexanfetamina (Adderall).

Loaren nahasmenduak (narkolepsia): modafinilo eta adrafinilo.

Pisua galtzeko tratamenduak (anorexigenoak): fentermina, dietilpropioa.

Hala ere, erabilera terapeutikoaren eta gehiegizko erabileraren arteko muga oso mehea da, eta mendekotasun- eta abusu-arrisku handia dago.

Sailkapena

Estimulatzaileak potentziaren arabera sailka daitezke:

Ahozko estimulatzaile arinak: kafeina, teobromina, teofilina, nikotina.
Eragin ertaina dutenak: modafinilo, armodafinilo, fentermina, dietilpropioa.
Eragin handikoak: anfetamina, metanfetamina, kokaina, MDMA.

Antidepresiboekin harremana

Hasieran, antidepresiboak ere “estimulatzaile psikiko” gisa sailkatu ziren, baina gaur egun bereizten dira.

Antidepresibo batzuk, hala nola fluoxetina edo bupropiona, aktibatzaileak dira, baina ez dira benetako estimulatzaileak, ez baitute zuzenean jarduten sistema sinpatikoan.

Batzuek bi efektu dituzte, antidepresiboak eta estimulatzaileak izan daitezke; adibidez, adrafiniloak eta sibutraminak.^[2]