Bagaudak
Bagaudak (latinez bagaudae; bretainieraz: bagad) Erromatar Inperio berantiarraren mendebaldeko zonaldeetako nekazari matxinatuen taldeak ziren, III. mendeko krisian sortu eta Mendebaldeko Inperioaren amaierara arte iraun zutenak, batez ere Galia eta Hispaniako periferiako eskualdeetan. Erromatar estatuaren, lurjabeen eta hainbat elizgizonen aurka egin zuten, baina terminoa testuinguru oso desberdinetan erabili zuten iturriek.
Inbasioek, anarkia militarrak eta III. mendeko desordenek eskualdeko botere-egituraren degradazio kaotiko eta etengabea ekarri zuten gainbeheran zegoen Inperio baten barruan. Kaosean zehar, bagaudek arrakasta batzuk lortu zituzten, behin-behinekoak eta sakabanatuak, klase apaleko kideen eta tokiko elite agintarien kide ohien gidaritzapean.
V. mendean bagauden fenomenoak bi foko izan zituen, biak euren artean desberdinak. Bata Galiako Bagauden matxinada izan zen (409-417), eta bigarrena baskoien bultzadarekin gertatutakoa, V. mendearen erdialdean, Euskal Herrian botere militarren aldaketa ekarri zuena.
III. mendeko krisialdian
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bagauden lehen aipamena III. mendeko krisialdiaren testuinguruan egin zen. K.o. 235etik "anarkia militarreko" aldi luze bat hasi zen. Boterea lortzeko militarren buruzagien arteko borrokek, azkenean, Augustoren eta bere ondorengoen "pax romana"k irudikatu zuen oreka ezegonkorra apurtu zuten. Herri "barbaroen" espantsionismoaren eta bultzadaren aurkako erresistentziaren arteko oreka hautsi zen, Ziprianotar izurriak lan-eskua murriztu zuen, eta Erromatar Inperioaren antolaketan aldaketa sakonak egin zituzten Dioklezianok eta Konstantinok[1]. Aldaketa sozialen garaia izan zen, honestiores goi mailako lur-jabeen klaseak landara egin zuen, eta esklaboekin baino, euren babesa bilatzen zuten kolonoekin hornitu zuten nekazaritza lana[1], protofeudalismo gisa ikusten den mugimendu bat[2]. Landa eremura joateko joera horrek aldatu zuen hiriaren gaineko presio fiskala, eta azpiegiturak okertzen joan ziren. Testuinguru horretan bidelapurren fenomenoa ugaritu zen[3].
Bagauden lehen aipamena 284. urtekoak dira, Diokleziano tronu inperialera iritsi zen urtekoa, eta Galiara mugatutako fenomeno gisa aipatzen da. Boterearen aldeko borrokak eta alamanen eta frankoen inbasioek eragindako ezegonkortasun politikoa aprobetxatuz, Aeliano eta Amando buruzagien agindupean zegoen nekazari armada bat Erromako boterearen aurka altxatu zela diote iturriek[1]. Gertakariak Erromako gobernuaren arreta erakarri zuen, eta ezarritako ordena sozialaren berrezarpena azkarra eta latza izan zen: nekazari matxinatuak 286 K.o.-tan zapaldu zituzten Maximiano ko-zesarrak eta bere menpeko Karausiok, Augusto Dioklezianoren gerizpean. Amando eta Eliano bezalako buruzagiak aipatzen dira[4], nahiz eta E.M. Wightman-ek, bere Gallia Belgican[5], biak tokiko galo-erromatar lurjabe-klasekoak zirela proposatzen duen, gero «tirano» bihurtu zirenak eta segur aski, Erromak euren lurraren fruituen eta ondasunen egiten zuen etengabeko erabileraren aurka. Maximianok hainbat batailatan ahuldu zituen bagauden indarrak, gaur egun Saint-Maur-des-Fossés izenez ezagutzen den Paris ondoko gotorleku batera erretiratzera behartu aurretik. Maximianok gotorlekua suntsitzea lortu zuen eta barruan zeuden guztiak hil zituen, Amando eta Eliano barne[6].
Maximianoren Panegirikoak, K.o. 289an datatua eta Klaudio Mamertinori egotzia, kontatzen du Lugdunum (Lyon) inguruko barrutietan K.o. 284-285eko bagauden matxinadetan «nekazari soilek jantzi militarrak bilatu zituztela; laborariak infanteria-soldadua imitatu zuen, artzainak zalduna, bere landa jasotzen zuen mendiko biltzaileak etsai barbaroa». Izan ere, antzeko hainbat ezaugarri partekatzen zituzten herulo germaniarrekin. Mamertinok ere «bi aurpegiko munstro» (monstrorum biformium) deitu zien, azpimarratuz teknikoki nekazariak eta hiritar inperialak baziren ere, Inperioaren etsai bihurtutako bide-lapur ere bazirela.
Bagauden matxinada itzaltzeko asmotan, tradizio kristauak dio Tebasko Legioa bidali zutela, eta San Mauriziok uko egin ziola beste "kristauen" aurka borrokatzeari eta horregatik bere jarraitzaileekin batera exekutatu zutela[1]. Beste irakurketa baten arabera, Tebasko Legioak uko egin zion kristau ez zirenekin kanpalekua partekatzera[7]. Tebasko Legiokoak martiri bilakatu zituen Eliza Katolikoak, Aelino eta Amando bagaudekin batera.
Bagauden matxinada (409-417)
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Testuingurua
[aldatu | aldatu iturburu kodea]
405/406ko Gabon Zaharrean, Danubioko tribuen koalizio batek, alanoak, bandaloak eta sueboak, Rhineko mugako defentsak hautsi eta Galiako probintziak inbaditu zituzten. Erromatar armada ez zegoen horretarako prestatua, Galiako armadaren zati bat Italian baitzegoen, erromatarrek une horretan godoen aurka gogor borrokatu behar baitzuten Radagaisoko gerran[8]. Leku askotan inbaditzaileek bidea libre izan zuten eta zelaiari su eman zioten. Inbaditzaileak ere hiri garrantzitsuenetako batzuk konkistatzen saiatu ziren.
Aldi berean, edo kontinentean nagusi ziren baldintzen ondorioz, Britaniako armada matxinatu egin zen, Mantxako Kanalaren beste aldean, eta enperadore izendatu zituen usurpatzaile batzuk, horietako azkena Konstantino III.a. Konstantino Galiara joan zen britainiar goarnizio gehienarekin, eta hango egoera egonkortu zuen borrokaren eta diplomaziaren bidez, bandaloak, alanoak eta sueboak Galiako iparraldera mugatuz[9]. Azkenik, bere boterea Galia eta Hispaniaren gainean ezarri zuen, Arles bere hiriburu bihurtuz.
Ravenako agintari erromatarrek denbora asko behar izan zuten gertaeren aurrean erreakzionatzeko. Azkenik, 408an, Honorio enperadoreak Sarok zuzendutako armada bat bidali zuen Galiara eta boterea lortzeko borroka bat lehertu zen. Gerra zibil horren ondorioz, inbaditzaileek bidea libre zuten berriro.
Matxinada
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Inbaditzaile gehienak Gallia Lugdunensis eremuan ezarri ziren, eta bertako herritarrek ikaragarri sufritu zuten egoeraren ondorioz. Inbaditzaileei jaten ematera behartuak izan ziren, Konstantinoren esku-hartzerik gabe, nahiz eta Konstantino zergen bidez mantendu behar zuten[10]. Britainiarren adibideak bultzatuta, beraiek kanporatu baitzituzten saxoniarrak, bertako herritarrek inbaditzaileak beren kabuz kanporatzea erabaki zuten, babeserako talde-armatuak sortuta. Testu garaikideetan Bagaudae deitzen zaie, aurreko mendeetako bagauden hitz berbera erabilita, nahiz eta garai hartakoek gehiago zuten guztia galdu zuten bide-lapurren antza.
Bagauden milizia armatuek lortu zuten inbaditzaileei janaria emateko bideak moztea[8]. 409. urtearen erdialdera, erresistentzia hain handia izatera iritsi zen, non germaniar tribuek alde egin zuten eta beren kokalekuak utzi zituzten. Hispanian babesa bilatu zuten arpilatzeko eta bertan finkatzeko asmoarekin. Era berean, erromatar magistratu eta ofizialak kanporatu zituzten. Tarte batez, bagauden taldeek Galia Akitania eta Gallia Lugdunensiseko hiru esparru kontrolpean zituzten. Konstantino III.ak ez zuen horren aurka ekiteko aukerarik ikusi, bere jeneral Geronzio bere aurka matxinatu baitzen Espainian.
411n, gerra zibila berriro hasi zen, Honorio enperadoreak Konstantzio komandante buruari Konstantinoren aurka joateko agindu zionean. 411ko irailean, Konstantziok Konstantino bere armadarekin giltzapetu zuen Arlesetik gertu eta garaitzea lortu zuen. Hala ere, Konstantziok ezin izan zuen bere kanpainarekin jarraitu eta Italiara itzuli behar izan zuen, hiriburua, Ravenna, Alariko I.aren godoen mehatxupean zegoelako[10]. Ondorioz, bagauden erreboltak jarraitu egin zuen, Frantziako eliteak -senatore klaseak osatuak- ere Ravennako gobernuaren agintepean jartzeari uko egin zion bitartean. Frantziako elitearen babesarekin usurpatzaile berri bat sortu zen: Jovino. Baliabide militar nahikorik ez zuenez, Jovinok laguntza eskatu zien Rhineko foederati germaniarrei. Frantziarren nagusitasuna Rodano haranean bildu zen batez ere, Galia iparraldeko Bagauda matxinoen aurka esku hartu gabe. Bere usurpazioak bi urte iraun zuen guztira eta denbora tarte horretan Bagaudak izan ziren alderdi nagusia hemen.
Jovinoren usurpazioaren amaierak ez zuen matxinadaren amaiera ekarri. Honorioren armadak gerran jarraitzen zuen Narbonako eremua kontrolatzen zuten godoen aurka, Galiaren hegoaldean. Hala eta guztiz ere, bagaudek ez zuten lortu politikoki antolatzea, ezta beren aldarrikapenei indar handiagoa emango zien inolako talde identitaterik osatzea ere. Arriskua zegoenean bakarrik elkartzen ziren talde handiagoetan. Azkenik, Konstantziok 416. urtean godoekin bake ituna sinatu zuen, non godoek euren asentamendu eremu propioa jasoko zutela adostu zuten, zerbitzu militarren truke[11].
Autoritate berrezartzea eta beste altxamendu batzuk
[aldatu | aldatu iturburu kodea]416an bisigodoekin izandako bakeari eta Galian eta Espainian usurpazioak ezabatzeari esker, Ravennako gobernuak bere agintea berrezarri zuen matxinoen probintzian une horretatik aurrera. Horretarako agindua Exuperanziori eman zioten, kanpaina arrakastatsu bat zuzendu eta autoritate inperiala berrezartzea lortu zuena. Baliteke godoek ere matxinada itotzen lagundu izana. Bakea berrezartzeko Akitania bisigodoei eman zitzaien 418an. Bagaudae direlakoak baketu arren, talde horiek erregulartasunez entzunarazten jarraituko zuten gerora ere[12].
Horrela, 435-437 urteen artean, Tibaton izeneko batek beste nekazari eta esklabo armada bat gidatu zuen, eta hura ere zapaldu egin zuten hunoen zaldieriaren laguntzarekin. Horren ondoren, 445ean, beste bat etorri zen, alanoen laguntzarekin zapalduta. Bizirik atera zirenek German gotzainaren laguntza izan zutenez, beranduagoko testuetan "soldadu kristau" gisa azaldu ziren, hala ez bazen ere[1]. 445an Eudoxio izeneko mediku batek beste altxamendu baten bandera hartu zuela aipatu ohi da, baina gertakari hori zalantzan jar liteke[13].
Azken aipamena Hispanian
[aldatu | aldatu iturburu kodea]418an bisigodoek akordioa eskuratu zuten Galiaren hegoaldean agintzeko eta Erromatar Inperioarekiko federatu gisa aritzeko. Elkarrekin, lortu zuten alanoak kanporatzea eta, 429an bandaloak Afrikara bidali zituzten. Hala ere, sueboak jada ondo egituratuta zeuden, eta Galiziatik hedatzen zen lurralde bat kontrolpean zuten. Inperioaren egoerarekin larri zeuden pertsonek aukera gisa ikusten zuten sueboen gobernua[14]. Testuinguru horretan gertatu zen bagaudei egozten zaien azken gatazka.
Iturri bakarra Hidazioren kronika da. Bere lehen aipamena 441ean egin zuen, Asturio komandanteak Tarraconensen bagauden aurka aritu zirela esaten duenean. 443an, berriro ere aipatzen du nola Merobaudesek Aracelllitaniko bagaudak eraso zituen, aldi bakarra aipatzen nongoak ziren matxinatu horiek. 449an Basilio izeneko matxino batek bagaudak bildu eta Tarazona eraso zuen. Bertan federatuak hil zituzten (agian bisigodoak dira horiek) eta Leon apezpikua hil zuten. Ondoren, Rekiario sueboarekin batu ziren, eta elkarrekin Zaragoza eta Lleida eraso zuten. 454an Frederiko Teodoriko II.aren anaiak bagaudak eraso zituen, bere esanetan Erromaren izenean[15].
Izaera nazionala edo soziala?
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bagauden aipamen urri, eta agian lotu gabeko horiek, hainbat eztabaida historiografiko sortu dituzte. Claudio Sánchez-Albornoz historialariak argiki ikusi zuen gutxi erromanizatutako herriak, bretoiak eta baskoiak, izan zirela matxinadetan protagonista. Bere ustez nazio identitatea zen gai nagusia, nahiz eta euren inguruan zeuden beste desjabetu batzuk erakartzea lortu zuten[16][17][18]. Interpretazio horri eutsi diote hainbat euskal historizalek[19]. Egile gehienek, hala ere, nazio identitatearen afera alde batera utzita klase-gatazka gisa ikusi dute gatazka, pobretutako nekazari, kolono eta esklaboen lidertzarekin, inperioaren eta federatutako barbaroen aurka[20][21][22]. Badira, bestalde, sintesi gisa aurkezten dutenak, eta mugimendu sozial zein nazionala dela deritzotenak, erromatar estatuaren inposizioari aurre egin nahi ziotenak elkartzeko gai izan zena[23]. Eta, azkenik, beste interpretazio posible bat nekazarien eta lurjabeen arteko gatazka baino, desjabetu eta botere lokalen arteko batasun gisa ikustea da, Erromak azken mendeetan izandako utzikeriari erantzunez[24].
Baskoien lurraldean partzialki garatu zen gatazkari buruz, Hidaziorena da testu bakarra. Testu hori iturri soil gisa hartuta, Javier Arcek proposatu du azken gatazka hori sueboen eta bertako herritarren aliantza baten ondorio zela, Tarraconenseko botere politikoa murrizteko[25]. Hipotesi horrekin bat egiten du Mertxe Urteagak, adibidez, argudiatuz baskoiak ez zirela, iturri propagandistikoak gorabehera, talde barbaro bat, baizik eta mendeetan Pirinioaren zaintzan ondo egonkortutako etnia[26].
Bagaudak eta baskoiak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]Bagauden eta baskoien arteko harremana ere garrantzitsua da historiografian, aurretik aipatu dugun izaera nazionalaren eztabaidaren ondorioz. Autore batzuen arabera, V. mendeko testuinguruan bagaudak ez dira nekazarien matxinada bat, baizik eta sueboek Tarraconenseren aurka egiten duten mugimendu espantsionista baten parte, eta baskoiek horren parte egin izan balute sueboen aldeko eta erromatarren aurkako zirela esan nahi luke, beste inon aipatzen ez den gertakaria[27], eta baskoien independentzia nahiarekin lotu ezin daitekeena[28]. Bagauden inguruko aipamen bakarra Hidaziok egiten du, berriro ere, eta ez du behin ere aipatzen baskoirik parte hartu zuenik, ez bada sueboen biktima gisa, aurreko gertakari batean[29]. Baina Hidaziok bagauda hitza hartzea ez da kasualitatea, paralelismo bat egiten ari baita aurreko mendeko egoerarekin: armatutako taldeak, lider batekin, eta bidezaintza egiten zuten rustici taldeei lotuta. Baskoien kasuan, betetzen dira irizpide horiek[14].
Bigarren eztabaida nabarmena Aracilum horren kokapenari buruzkoa da. Historikoki defendatu da Uharte Arakil zela, ez soilik fonetikagatik, baizik eta Ab Asturica Burdigalam bideko mansio bat zelako[30]. Beste ikerlari batzuek diote Araciel izango zela, Corellatik gertuko leku bat[30], berez Erdi Arokoa, baina erromatar aztarnak aurkitu direna[14]. Interpretazio horren alde egiten du aipamenaren testu bakarrean, Hidaziok idatzi zuena, esaten dela 449an Basiliok berriro batu zituela bagaudak eta Tarazonari eraso ezin ziotela, eta apezpikua hil, eta gero Zaragoza eta Lleidara mugitu zirela; Ebro inguruko eskualdean egindako mugimenduak dira horiek[30]. Baina 2016an argitaratutako doktoretza tesi baten arabera, Aracilumen aipamen hori Uharte-Arakili dagokio. Tesiak defendatzen duenez, bagaudak bidea zaintzearen arduradun ziren rustici armada lokala ziren, jada armatuta zeuden, eta Hidaziok ezagutzen zuen leku bat zen, bi urte lehenago handik pasa zelako enbaxada baten parte. Pozoren ikerketaren arabera, mansio horrek goarnizio bat zuen, eta horiek dira Hidaziok aipatzen dituenak.
Pozoren arabera, Aracilumeko bagaudak baskoiak ziren, Arakil eta Orreaga arteko tartea kontrolpean zutenak, eta, denbora horretan, sueboen aliatu[14]. Hidaziok aipatzen duenez Rekiariok 449ko otsailean Vasconia arpilatu zuela, eta ondoren bagauden Basilio Rekiarioren sueboekin aliatu gisa daudenez, baina Tarraconensiseko hiriak eraso zituztenez, eta ez Ab Asturica Burdigalam bidean daudenak, bi fakzioren arteko gerra zibileko egoera proposatu du Pozok: alde batetik bidea zaintzen zuten baskoiak/bagaudak, baskoiekin aliatuta euren aurrean zeuden baskoi/lurjabeen fakzio erromatar baten aurka, Ravennan oraindik kontaktuak zituena[14]. Lehen fakzioa, behinola bidea zaintzeko ardura zuten rusticiena, germaniar inbasioen ondorioz alboratuta geratu zen, eta orain mugazain ere baziren, germaniar herriez inguratuta; bestetik, aurreko klase agintaria, dagoeneko botere militar nahiko ez zuena lurraldea kontrolatzeko[14]. Horrela balitz, rustici/bagauda/baskoien taldeak irabazi zuen gerra hura, egonkortutako possesores/lurjabe/baskoien aurrean[14].
Erreferentziak
[aldatu | aldatu iturburu kodea]- 1 2 3 4 5 6 Romero Gabella, Pablo. «Los bagaudas: ¿Los primeros revolucionarios de la Historia?» clio.rediris.es (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Hilton, R. H.; Hill, Christopher. (1953). «The Transition from Feudalism to Capitalism» Science & Society 17 (4): 340–351. ISSN 0036-8237. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ (Ingelesez) Reardon, G. D.. (1998-01-01). Ignoble robbers : bandits and pirates in the Roman world. University of Tasmania (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ (Frantsesez) Boutiot, Théophile. (1870). Histoire de la ville de Troyes et de la Champagne méridionale. Dufey-Robert (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ (Ingelesez) Wightman, Edith Mary. (1985-01-01). Gallia Belgica. University of California Press ISBN 978-0-520-05297-0. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ (Frantsesez) Beauvais, Guillaume. (1767). Histoire abrégée des empereurs romains et grecs, des impératrices, des césars, des tyrans, et des personnes des familles impériales pour les quelles on a frappé des med́ailles, depuis Pompée jusqu'a la prise de Constanitnople par les turcs sous Constantin XIV, dernier empereur grec--. de Bure pere (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ (Gaztelaniaz) La leyenda dorada. Alianza Editorial 2008-09 ISBN 978-84-206-5845-2. (kontsulta data: 2025-04-09).
- 1 2 MacDowall, Simon. (2016). Conquerors of the Roman Empire: The Vandals. Pen & Sword Military ISBN 978-1-4738-3770-6. PMC 936145691. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Kulikowski, Michael. (2004). Late roman Spain and its cities. The Johns Hopkins University Press ISBN 978-0-8018-7978-4. (kontsulta data: 2025-04-09).
- 1 2 Drinkwater, J. F.. (1998). «The Usurpers Constantine III (407-411) and Jovinus (411-413)» Britannia 29: 269. doi:. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Heather, P. J. (Peter J. ). (2006). The fall of the Roman Empire : a new history of Rome and the Barbarians. New York : Oxford University Press ISBN 978-0-19-515954-7. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Thompson, E. A.. (1982). Romans and barbarians : the decline of the western empire. Madison : University of Wisconsin Press ISBN 978-0-299-08700-5. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ (Gaztelaniaz) Huesma, Francisco Javier Sanz. (2011). «El obispo Germán, el rey Goar, el médico Eudoxio y el fin del movimiento bagauda en las Galias» Veleia (28) doi:. ISSN 2444-3565. (kontsulta data: 2025-04-09).
- 1 2 3 4 5 6 7 Pozo Flores, Mikel. (2019-01-08). «"Rustici" y bagaudas en Vasconia: la elección de un vocablo en Hidacio / XXX» Anuario del Seminario de Filología Vasca "Julio de Urquijo" 52 (1/2): 673. doi:. ISSN 2444-2992. (kontsulta data: 2025-04-08).
- ↑ Pozo Flores, Mikel. (2016-11-08). Vasconia y los vascones de la crisis del Imperio romano a la llegada del Islam (siglos V-VIII). Evolución sociopolítica y génesis de la gens effera. (kontsulta data: 2025-04-09).[Betiko hautsitako esteka]
- ↑ (Gaztelaniaz) Menduiña, Sánchez-Abornoz y. (1974). En torno a los orígenes del feudalismo. Eudeba (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ «Krisia eta iraultza erromatar garaian» Argia (kontsulta data: 2025-04-08).
- ↑ Barbero de Aguilera, Abilio; Vigil Pascual, Marcelo. (1974). Sobre los orígenes sociales de la Reconquista. Ariel ISBN 978-84-344-0741-1. (kontsulta data: 2025-04-08).
- ↑ (Gaztelaniaz) «Qué es ‘Bagauda’» Bagauda 2016-02-02 (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Thompson, E. A.. (1952). «Peasant Revolts in Late Roman Gaul and Spain» Past & Present (2): 11–23. ISSN 0031-2746. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Larrañaga Elorza, Koldo. (1992). «Un tema controvertido: la relación entre los vascones y la así llamada Bagaudia Tarraconense» Príncipe de Viana. Anejo 14: 229–241. ISSN 1137-7054. (kontsulta data: 2025-04-08).
- ↑ Barbero, Abilio. (1974). Sobre los orígenes sociales de la Reconquista. Esplugues de Llobregat : Editorial Ariel ISBN 978-84-344-0741-1. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Sánchez León, Juan Carlos. (1996). Los Bagaudas: rebeldes, demonios, mártires revueltas campesinas en Galia e Hispania durante el bajo imperio. Universidad de Jaén ISBN 978-84-88942-49-4. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Van Dam, Raymond. (2020). Leadership and Community in Late Antique Gaul. (Reprint 2020. argitaraldia) University of California Press ISBN 978-0-520-07895-6. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Arce, Javier. (2017). Bárbaros y romanos en Hispania (400-507 A.D.). (Tercera edición. argitaraldia) Marcial Pons Historia ISBN 978-84-16662-23-4. (kontsulta data: 2025-04-09).
- ↑ Urteaga, Mertxe; Arce, Javier. (2011). Erromatar Arkeologia Gipuzkoan. Arkeologia 0.4. Gipuzkoako Foru Aldundia ISBN 978-84-7907-669-6. (kontsulta data: 2025-03-28).
- ↑ Urteaga & Arce 2011, 176 orr. .
- ↑ Thompson, E. A.. (1982). Romans and barbarians : the decline of the western empire. Madison : University of Wisconsin Press ISBN 978-0-299-08700-5. (kontsulta data: 2025-04-08).
- ↑ Sanz Huesma, Francisco Javier. (2021-11-25). «Hidacio y los bagaudas» Hispania Antiqua (XLV): 442–462. doi:. ISSN 2530-6464. (kontsulta data: 2025-04-08).
- 1 2 3 Agorreta, María Jesús Pérex. (1990). «En torno a la localización de Aracilus (Navarra)» Hispania antiqua (14): 135–138. ISSN 1130-0515. (kontsulta data: 2020-12-10).
