Paskinsulo
| Paskinsulo | ||||
|---|---|---|---|---|
| rapanuie Rapa Nui, hispane Isla de Pascua, angle Easter Island | ||||
| insulo | ||||
 Statuoj Moai | ||||
 |  | |||
| Flago | Blazono | |||
| insulo, administra teritoria unuo [+] | ||||
| Oficiala nomo: Rapa Nui | ||||
| Ŝtato |  Ĉilio |
|||
| Oceano | Pacifiko | |||
| Regiono | Polinezio | |||
| Administra ŝtato | Ĉilio | |||
| Administra regiono | Valparaiso | |||
| Akvejo | Pacifiko | |||
| Setligo | Orongo | |||
| Memorindaĵoj | Moai, Rongorongo | |||
| Supermara alteco | 242 m [+] | |||
| Koordinatoj | 27° 7′ S, 109° 21′ U (mapo)-27.12-109.35Koordinatoj: 27° 7′ S, 109° 21′ U (mapo) | |||
| Ĉefurbo | Hanga Roa | |||
| - mezo | Hanga Roa | |||
| - koordinatoj | 27° 9′ S, 109° 26′ U (mapo)-27.15-109.43333333333Koordinatoj: 27° 9′ S, 109° 26′ U (mapo) | |||
| Plej alta punkto | ||||
| - situo | Maʻunga Terevaka | |||
| - alteco | 507 m | |||
| Longo | 24 km (15 mi) | |||
| Larĝo | 13 km (8 mi) | |||
| Akvokolektejo | 164 km² (16 400 ha) [+] | |||
| Areo | 163,6 km² (16 360 ha) | |||
| Loĝantaro | 4 888 (2010) | |||
| Denseco | 29,8 loĝ./km² | |||
| Naturo | Anakena strando, Ovahe strando | |||
| Orogenezo montariĝo | 5 |
|||
| Plantaro | ||||
| Animalaro | Salamandro | |||
| Ahu | Ahu Ature Huki Ahu Nau Nau |
|||
| Malkovrinto | Jacob Roggeveen | |||
| Jaro de malkovro | 1722 | |||
| Horzono | UTC (UTC+6) | |||
| Telefona antaŭkodo | +56 32 | |||
| Interreta domajno | .cl | |||
| Loko de Monda heredaĵo de UNESCO | ||||
| Nomo | Nacia parko Rapa Nui | |||
| Tipo de heredaĵo | kultura heredaĵo | |||
| Jaro | 1995 (19) | |||
| Numero | 715 | |||
| Regiono | Oceana kontinento | |||
| Kriterioj | i, iii, v | |||
| Kulto | Kulto de Birda viro | |||
|
||||
|
||||
|
||||
 |
||||
| Paskinsulo | ||||
 Vikimedia Komunejo: Easter Island |
||||
| En TTT: Oficiala retejo [+] | ||||
.svg)
Paskinsulo[1] aŭ Paska insulo[2] (hispane Isla de Pascua, rapanuie Rapa Nui, angle Easter Island) estas insulo en la suda Pacifika Oceano, okcidente kaj iom norde de Santiago, Ĉilio kaj parto de la teritorio de Ĉilio. La insulo estas pli-malpli triangulforma kaj foras je 2000 kilometroj de la plej proksima enloĝata insulo. La insulo estas fama pro siaj multenombraj prahistoriaj ŝtonaj statuoj ("Moaoj"), kiuj troviĝas laŭ la marbordoj.
Laŭ la stato de 2024 sur la insulo vivis 4 800 loĝantoj sur areo de 164 kvadrataj kilometroj, kio rezultigas loĝdenson de 29 loĝantoj/km².
La kutima nomo estas Rapa nui, kiu signifus “granda insulo” laŭ la lingvo de la malnovaj loĝantoj de Tahitio. Propralingve la insulo estas konata kiel Te pito o te henua (“la umbiliko de la mondo”) aŭ Mata ki te rango (“okuloj kiuj rigardas al la ĉielo”)
Je Paskotago 1722 ĝi estis malkovrita de la nederlanda esploristo Jacob Roggeveen, kaj pro tio jen la nomo de la insulo.
Ankaŭ, la insulo estis nomita kiel Isla San Carlos per hispanaj navigantoj, kiuj nomis ĝin honore al reĝo Karlo la 5-a.
Iom da historio
[redakti | redakti fonton]La loĝantaro de Paskinsulo estas tute polinezia: ili estas polinezianoj kaj ni konas la ĝeneralajn konturojn de ilia historio. Ili devenis el Sudorienta Azio, kaj jam en la tria jarmilo a.K., ĉi tiuj homoj komencis konkeri la oceanon. Temis pri la plej granda mara epopeo de ĉiuj tempoj, kaj ĉi tiuj homoj ekipis sin per navigadaj rimedoj kaj metodoj, kiuj estis tute mirigaj por la tiama tempo. Ili specialiĝis pri la serĉado de novaj insuloj por koloniigi dum libervolaj vojaĝoj, kiuj neniel estis hazardaj. Kaj la Paskanoj, la Rapanuioj kiel oni nomas ilin — N.B.: tiel ili nomas sin — apartenas al tiu ĉi granda polinezia familio. Ili ne estas proksimaj, kiel oni foje diras, al la polineziaj popoloj ; ili estas strikte polineziaj. Kaj tiel, ĉirkaŭ la jaro 1100 p.K., ili malkovris Paskinsulon inter ĉiuj aliaj insuloj, kiujn tiuj polineziaj popoloj jam antaŭe malkovris.
Dum longa tempo oni kredis, ke ili detruis sian medion kaj mortis pro tio. Fakte, la Rapanuioj ne detruis sin mem; estis Okcidentanoj, kiuj dekumis ilin dum la 19-a jarcento, precipe alportante malsanojn (kiel lepro), kontraŭ kiuj la Rapanuioj havis neniun imunecon. Sed ili ankoraŭ ekzistas, ĉar la postvivantoj de ĉi tiu katastrofo kaŭzita de la renkonto rekonstruis sian socion. Hodiaŭ estas 7 000 loĝantoj sur ĉi tiu insulo.
Kulturo
[redakti | redakti fonton]La insulo havas sian propran polinezian lingvon, nome rapanui, kiu nun estas parolata nur de 10 elcento.[3] Ĝi jam ne plu estas funkcipova en la sociekonomia evoluo komunuma, ĉefe ĉar junuloj uzas plej ofte la hispanan.[4]
Naturprotekto
[redakti | redakti fonton]Biogeografie la paskinsulaj koralrifoj estas unu el la 43 maro-ekoregionoj de la Tutmondaj 200. Tiuj ĉi estas nombro da ekoregionoj elektitaj far la Monda Natur-Fonduso ( WWF ) kaj la Nacia Geografia Societo pro sia graveco pri la naturprotekto. La insulo mem troviĝas en la Pacifika ekozono, gravega por la biodiverseco kaj endemiismoj.
Bildaro
[redakti | redakti fonton]-
-
Statuoj Moai -
Poŝtoficejo en Hanga Roa
Notoj
[redakti | redakti fonton]- ↑ artikolo Paskinsulo en la Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto (PIV), eldono de 2020, reta versio, ankaŭ jam en la unua eldono de 1970, presita eldono, paĝo 798
- ↑ Paska insulo, la dua vorto minuskle, en Poŝatlaso de la mondo, 1971 en prago, mapo 5, maldekstra hemisfero
- ↑ Rapanui, ankoraŭ unu lingvo, kiu povus estingiĝi, Intervjuo farita de Jasmina Šopova kaj Carolina Rollán Ortega, "Kuriero" de Unesko, n-ro 1 de januaro-marto 2019, ISSN 2521-7356 paĝoj 13-15. El la hispana lingvo tradukis Maritza Gutiérrez (Kubo).
- ↑ Rapanui, ankoraŭ unu lingvo, kiu povus estingiĝi
Vidu ankaŭ
[redakti | redakti fonton]
Eksteraj ligiloj
[redakti | redakti fonton]- Paskinsulaj koralrifoj ( WWF ) Arkivigite je 2012-10-15 per la retarkivo Wayback Machine angle
- Tutmondaj 200; numero 228 : Paskinsula koralrifoj ( Nacia Geografia Societo ) angle
| ||||||||
