Knji�evni jezik kao instrument kulture i produkt istorije naroda

Pavle Ivi�

• Srednjevekovne prilike
• Crkvenoslovenski i narodni jezik
• Ruski uticaj
• Kretanje ka narodnom jeziku
• Reforma Vuka Karad�i�a
• Ekavica i ijekavica
• Moderni knji�evni jezik

Jezik je osnovno oru�e kulture svakog naroda. U njemu se odra�ava pojmovni svet kojim je ovladalo neko dru�tvo, ali on ujedno uti�e na mogu�nosti daljeg razvoja kulture, olak�avaju�i komunikaciju u nekim pravcima i ote�avaju�i je u drugim relacijama, �ime se razvoj u znatnoj meri usmerava. Pobli�i uvid u pro�lost srpskog knji�evnog jezika pokazuje da se ne samo u re�ni�kom fondu jezika i njegovoj sintaksi nego i u njegovoj morfologiji i glasovima ogledaju sve bitne promene u orijentaciji srpske kulture. te se promene ti�u dimenzija kao �to su klerikalna ili svetovna orijentacija, isto�na ili zapadna (sa daljim podkategorijama vizantijska; ruska i nema�ka; francuska; angloameri�ka), aristokratska (elitisti�ka) ili narodnja�ka.

Jezik kojim govore Srbi naj�e��e se u nauci naziva srpskohrvatskim. Njime se slu�e osim Srba i Hrvata i slovenski muslimani u Bosni i Hercegovini, kao i u Sand�aku (nekada Novopazarskom), odn. Staroj Ra�koj (pojas du� ve�eg dela sada�nje granice izme�u Srbije i Crne Gore), a u pro�losti je bilo i drugih etni�kih grupa koje su govorile tim jezikom, a nisu imale ni srpsko ni hrvatsko opredeljenje. Hrvati nazivaju taj jezik hrvatskim a Srbi srpskim.

Srednjevekovne prilike

Srpskohrvatski jezik pripada slovenskoj grupi, jednoj od tri najve�e grane indoevropske jezi�ke porodice, uz romansku i germansku. Slovenski jezici su uzajamno znatno razumljiviji od romanskih ili germanskih. U ranom srednjem veku razlike me�u slovenskim jezicima bile su relativno neznatne, verovatno manje od onih izme�u dana�njih nema�kih dijalekata u �vajcarskoj. U sedmoj deceniji 9. veka dva u�ena Vizantinca iz Soluna, bra�a Konstantin (docnije u kalu�erstvu �irilo) i Metodije, koji su odli�no poznavali slovenski govor okoline svoga grada, preveli su, po naredbi vizantijskog cara Mihajla, najva�nije hri��anske verske knjige na slovenski. Do kraja desetog veka jezik tih prevoda postao je bogoslu�beni i knji�evni jezik ve�ine Slovena, u prostoru od Jadranskog i Egejskog mora do severa Rusije. Osnovni korpus apstraktnih termina, verskih, filozofskih i psiholo�kih, u koji su se bile ulile tekovine razvoja gr�ke misli tokom anti�kog perioda i ranog srednjeg veka, dobio je tako jednim potezom adekvatne slovenske prevode. Tako su i Sloveni ovladali pojmovnim arsenalom koji je mnogo ranije latinski preuzeo iz gr�kog, a kasnije zapadnoevropski jezici iz latinskog.

Staroslovenski jezik tvorevina solunske bra�e, u�ao je tako u porodicu velikih sakralnih i knji�evnih jezika hri��anske Evrope, naporedo sa gr�kim i latinskim. Van hri��anskog sveta sli�nu su ulogu igrali hebrejski, klasi�ni arapski i sanskrit.

Konstantin (koji je pred smrt, primaju�i mona�ki �in promenio ime u �irilo) i Metodije izmislili su i poseban alfabet kojim su ispisali svoje prevode. Taj alfabet, poznat danas pod imenom glagoljice, sadr�ao je blizu �etrdeset slova. Tada�nji glasovni inventar slovenskih jezika bio je daleko bogatiji od onoga u gr�kom, a glagoljica je za sve te glasove imala razli�ita slova. Uskoro je glagoljica kod pravoslavnih Slovena zamenjena azbukom koja je kasnije prozvana �irilicom. Ona je ustvari tada�nje gr�ko uncijalno pismo dopunjeno sa �etrnaest posebnih slova za slovenske glasove kojih nije bilo u gr�kom. Time je stvoren instrument kulture daleko podesniji od latinice, koja je nastala adaptacijom gr�kog alfabeta za latinski jezik jo� u anti�ko doba, ali su joj nedostajala slova za posebne glasove kasnijih evropskih jezika, �to je pismenost tih naroda opteretila mnogim problemima, kolebanjima i nedoslednostima. Izlaz se naj�e��e tra�io u tome da se jedan glas obele�ava grupom od dva ili tri slova. Tako se poznati �u�tavi konsonant u engleskom ozna�ava sa sh, u francuskom sa ch, u italijanskom sa sc, ili sci, u nema�kom sa sch, u �vedskom sa sj, u poljskom sa sz itd., dok �irilica ima jedno slovo za taj glas, i to isto svugde gde se ta azbuka upotrebljava.

Crkvenoslovenski i narodni jezik

Zajedni�ki crkveni jezik i zajedni�ka azbuka u Bugara, Srba i Rusa omogu�ili su lako prela�enje knji�evnih i u�enih dela iz jedne sredine u drugu, tako da se u znatnoj meri mo�e mo�e govoriti o zajedni�koj knji�evnosti. Tokom vremena jezici tih naroda razvijali su se divergentno, ali je jezik bogoslu�enja i knji�evnosti ostajao u osnovi isti. Dodu�e, pojavile su se i u njemu izvesne razlike i u izgovoru, kao u srednjevekovnom latinskom u zapadnoevropskim zemljama, ali su se kod Slovena te razlike odrazile i u pisanju. Zamena izvesnih vokala drugima u �ivom govoru bila je pra�ena odgovaraju�om zamenom slovnih znakova. Budu�i da same glasovne promene nisu bile svuda jednake to je stvorilo nekoliko tzv. redakcija crkvenoslovenskog ( sada vi�e ne staroslovenskog) jezika - rusku, bugarsku, srpsku. Tim intervencijama malog dometa nije o�te�ena uzajamna razumljivost tekstova niti je umanjena ogromna prednost prostranog kulturnog tr�i�ta.

Zajedni�ki knji�evni jezik Srba, Bugara i Rusa u�vr��ivao je pripadnost svih tih naroda pravoslavnom kulturnom krugu, uvek otvorenom prema gr�kom uticaju. S gr�kog se prevodilo mnogo, a jednom nastali prevodi, isto kao i originalna dela slovenskih autora, cirkulisali su po celom pravoslavnom slovenskom svetu. Me�u glavnim prevodila�kim radionicama nalazili su se slovenski manastiri na Svetoj Gori od kojih je srpski, Hilandar, bio zadu�bina Stefana Nemanje, rodona�elnika najzna�ajnije srpske srednjevekovne dinastije. To je prevo�enje oboga�ivalo srpskoslovenski knji�evni jezik, u koji su ulazili neologizmi skovani po modelu gr�kih re�i, mahom onih apstraktnog zna�enja. Slovenski autori i sami su razvili, i �iroko praktikovali, ume�e da stvaraju takve re�i. Izra�ajni potencijal crkvenoslovenskog jezika stalno je rastao i dostigao je veoma visok nivo u oblasti religijskih i apstraktnih tema. Bio je izvanredno osposobljen za sve�ano izra�avanje, za retorske figure i stilske arabeske, u skladu sa tada�njom vizantijskom poetikom. Pozajmljenica je u tom jeziku bilo vrlo malo. Prevodioci i autori, o�igledno po�tuju�i ideal �istote jezika, po pravilu nisu preuzimali gr�ke re�i nego su ih zamenjivali prevedenicama.

Za razliku od latinskog, crkvenoslovenski jezik nije bio sasvim nerazumljiv onima koji ga nisu posebno u�ili. Odstupanja srpskog, ruskog i bugarskog narodnog jezika od crkvenoslovenskog rasla su tokom vremena ali su u srednjem veku samo u ograni�enoj meri smanjivala razumljivost. Ta �injenica nije bila samo prednost. Ona je doprinela da zakasni pojava knji�evnosti na doma�em jeziku, koja je znatno ranije i s neodoljivom snagom probila sebi put u zemljama gde je sakralni jezik bio latinski.

Ipak, postoji domen u kojem je narodni jezik bio �iroko zastupljen i u srednjevekovnoj pismenosti u srpskim zemljama. To su povelje vladara i magnata i drugi svetovni pravni dokumenti, takvi kao zakonici. Svrha tih spisa zahtevala je da oni budu savr�eno jasni svakome, kako bi se izbegli nesigurnost i sporovi oko tuma�enja. Uz to su ti tekstovi bili puni pojedinosti iz �ivotne svakida�njice koje se nisu mogle dobro iskazati crkvenim jezikom, siroma�nim upravo u toj zna�enjskoj oblasti. Pravni tekstovi otkrivaju iznena�uju�e razu�enu terminologiju pravnog, dru�tvenog i privrednog �ivota. Oblasti u kojima su dominirale re�i doma�eg porekla i one u kojima su preovla�ivale pozajmljenice bile su jasno razgrani�ene. Pravni izrazi, uklju�uju�i terminologiju feudalnog dru�tvenog ustrojstva, bili su po pravilu slovenski, nasle�eni iz davnina ili nastali na srpskom tlu. Pozajmljenice iz gr�kog gospodarile su u terminologiji crkvenog �ivota, kontrastiraju�i tako s terminologijom same religije, dosledno slovenskom. U privrednom domenu bilo je, osim gr�kih re�i, i dosta romanskih, naro�ito me�u nazivima mera i monetarnih jedinica. Izrazit je i kontrast izme�u trgovine, �iji je internacionalni karakter vidljiv i u terminologiji, i poljoprivrede, u kojoj osim doma�ih gotovo i nije bilo drugih re�i. U rudarstvu, kojim su se u ono vreme bavili naseljeni Nemci, tzv. Sasi, preovla�ivali su nema�ki izrazi.

U mnogim poveljama, naro�ito u darovnicama manastirima, nalazimo uvodne odeljke ispisane crkvenim jezikom, u kojima se biranim re�ima izla�e i motivi�e ktitorova intencija da u�ini bogougodno delo. O Bogu ste mogli govoriti, i Bogu ste se smeli obra�ati, samo posve�enim crkvenim jezikom. Profani jezik bio je prihvatljiv samo kada je re� o profanim temama. Ustvari upotreba oba jezika u istom tekstu pokazuje da se oni nisu smatrali razli�itim jezicima, ve� funkcionalnim varijantama istog jezika. �esto se doga�alo i da se re� ili oblik iz crkvenog jezika unese u kontekst narodnog jezika.

Oko 1400. godine pravopisna norma u srpskim knjigama znatno je izmenjena u te�nji da se arhaizira i pribli�i gr�kim uzorima. Iza tog nagove�taja humanizma ipak nije do�lo do �ireg usvajanja tog pokreta; puteve k njemu uskoro je presekla turska invazija.

Sve do 15. veka jedini dru�tveni sloj sa �irim obrazovanjem bilo je sve�tenstvo. U njegovim rukama nalazila se ne samo religijska knji�evnost nego i erudicija, �lanovi klera su se u svakodnevnoj bogoslu�benoj praksi slu�ili crkvenim jezikom i bili su jedini koji su potpuno i neusiljeno vladali tim jezikom. To je u�vr��ivalo njihovu nadmo� na polju kulture i njihov sna�an uticaj u dru�tvu uop�te. Kad je re� o knji�evnom jeziku, osnovnu orijentaciju kod Srba u srednjem veku davala je crkva.

Pa ipak, u tom razdoblju se javila i knji�evnost na narodnom jeziku. To su bili prevodi vite�kih romana, namenjeni zabavi feudalaca. Takva je lektira bila privla�nija za svoje �itaoce ako je izlo�ena na jeziku koji �e oni razumeti bez napora. Od 15. veka romanima se pridru�uju i letopisi, istorijski spisi lai�ke sadr�ine. Najzad, narodni jezik je bez sumnje bio izra�ajni medij usmene knji�evnosti, za koju imamo dokaza da je u srednjem veku cvetala iako ne raspola�emo zapisanim tekstovima.

Osmanlijska invazija nije izmenila zate�ene odnose u knji�evnom jeziku. Sa�uvale su se i naporednost crkvenog i narodnog jezika, i prete�na uloga crkvenog. Karakteristi�no je da je u srpskim �tampanim knjigama iz 15, 16. i 17. veka zastupljen jedino crkvenoslovenski jezi�ki izraz. U stvari, turska vladavina je konzervirala srednjovekovno stanje. Ukoliko je i bilo promena, one su i�le u korist crkvenog jezika, �to odgovara prilikama u srpskom dru�tvu. Po�to je uni�teno politi�ko vo�stvo srpskog naroda, crkveni poglavari ostali su jedini njegovi vo�i.

Promena je nastala u drugoj �etvrtini 18. veka, i to prvo me�u Srbima na zemlji�tu Habzbur�kog carstva, koje je krajem 17. i po�etkom 18. veka preotelo do Turske najve�i deo podru�ja srednjovekovne Ugarske, i zateklo tu i brojno srpsko stanovni�tvo, uklju�uju�i i upravo prispele izbeglice iz zemalja koje su ostale pod Turskom.

Ruski uticaj

Austrijske vlasti obilato su iskori��avale Srbe kao vojnike, ali su istovremeno vr�ile pritisak na njih da prime crkvenu uniju s Rimom. Tom pritisku odupirala se crkvena hijerarhija, koja je i u Austriji ostala jedino vo�stvo Srba tolerisano od dr�ave. Pravoslavnu crkvu je na mu�an na�in sputavao nedostatak crkvenih knjiga neophodnih za bogoslu�enje i za versko obrazovanje sve�tenstva. Austrijske vlasti namerno nisu dopu�tale �tampanje srpskih knjiga, �to se pokazalo kao te�ka gre�ka. U ulozi za�titnice pravoslavlja pojavila se Rusija. Za potrebe srpske crkve uvo�ene su, �esto tajnim kanalima, crkvene knjige iz Rusije, s kojima je do�la i ruska redakcija crkvenoslovenskog jezika. Od godine 1726. po�eli su dolaziti, na inicijativu srpskih mitropolita, ruski u�itelji, koji su, prirodno, u�ili mlade srpske klerike onoj verziji crkvenog jezika koju su sami poznavali. Ubrzo je ruska redakcija tog jezika i zvani�no postala jezik srpske crkve, istiskuju�i tradicionalnu srpsku redakciju. Promena u jeziku odgovarala je promenjenoj kulturnoj politici: i dalje je u srpskoj kulturi glavnu re� vodila srpska crkva, ali sad s izrazitom orijentacijom k Rusiji. Novi jezik je proiza�ao iz te orijentacije, a ujedno je bio i glavno oru�e njenog sprovo�enja.

Nezavisno od intencija srpskih crkvenih vlasti, u dugoj polovini 17. veka iz Rusije su se po�eli prenositi i drugi sadr�aji osim verskih. Rusija, koja je od vremena Petra Velikog bila otvorena prema zapadnoevropskoj kulturi, postala je posrednik preko kojega je ta kultura prodirala u sredinu srpskog gra�anskog dru�tva, nastalog tokom 18. veka u habsbur�kim zemljama. To je omogu�ilo odstupanja od norme crkvenoslovenskog jezika. S jedne strane, prilikom adaptacije ruskih tekstova za srpske potrebe ostajale su neizmenjene mnoge ruske re�i kojih nije bilo u crkvenoslovenskom. �ak su i pojedini srpski autori po�eli pisati tada�njim ruskim knji�evnim jezikom, namenjuju�i svoja dela i srpskim i ruskim �itaocima. Ra�irilo se i shvatanje o zajedni�kom "slavenskom" knji�evnom jeziku, koji bi obezbe�ivao veoma prostrano kulturno tr�i�te.

Kretanje ka narodnom jeziku

Ipak, pokazalo se da su to iluzije. I crkvenoslovenski i ruski jezik bili su suvi�e udaljeni od �ivog srpskog govora; �iri slojevi publike slabo su razumevali tekstove napisane tim jezicima. Razvoj je nezadr�ivo krenuo u pravcu pribli�avanja knji�evnog jezika narodnom. Godine 1768. Zaharije Orfelin proklamativno je uveo u srpski knji�evni jezik me�avinu crkvenoslovenskog i narodnog jezika, u kojoj je uvek bilo mesta i za specifi�ne ruske re�i. Taj jezik, kasnije nazvan slavenosrpskim, sjedinjavao je u sebi izra�ajne mogu�nosti dvaju ili �ak triju jezika, ali je bio optere�en dvema te�kim slabostima, koje su se pokazale fatalnim za njegov opstanak. Od normalnih knji�evnih jezika on se razlikovao time �to je bio haoti�an. Umesto gramati�kih pravila carovala je proizvoljnost; subjektivnom naho�enju autora bilo je prepu�teno da izabere srpski, crkvenoslovenski ili ruski oblik. Takvom izra�ajnom instrumentu nedostaje u isti mah intelektualna preciznost i estetska prefinjenost. Ujedno, taj je jezik patio od toga �to ga je veliki deo publike nedovoljno razumeo. Mnoge re�i bile su Srbima nepoznate, a znatan je i broj re�i �ije se zna�enja u crkvenoslovenskom i ruskom razlikuje od onih u srpskom. Uz to crkveni jezik nije imao leksi�ki fond za realnost svakodnevnog �ivota u onovremenoj srednjoevropskoj civilizaciji, a ruski se u srpskoj sredini nigde nije mogao �uti, niti se u�io u �kolama. Sa slabljenjem pritiska za prihvatanjem crkvene unije nestalo je razloga za zaziranje od kulture evropskih nepravoslavnih naroda, a naporedo s ja�anjem gra�anskog stale�a postepeno se laiciziralo srpsko dru�tvo na podru�ju Austrije, a za njim i njegova kultura. Namesto daleke i slabo poznate Rusije ulogu uzora sve vi�e je preuzimala Evropa, pre svega zemlje nema�kog jezika, utoliko pre �to je to bio dominantan jezik u Habsbur�koj monarhiji, bez kojeg se nije moglo napredovati ni u vojnoj ni u �inovni�koj karijeri, ni u trgovini ni u zanatu. Udeo narodne komponente u slavenosrpskom knji�evnom jeziku stalno je rastao.

Godine 1783, Dositej Obradovi�, centralna figura srpske knji�evnosti 18. veka, iza�ao je s novim jezi�kim programom. Nadahnut idejama evropske prosve�enosti, on je knji�evnom jeziku pri�ao utilitaristi�ki. Taj je jezik morao biti bezuslovno razumljiv �itaocu, �ak i �enama, koje je tada�nje �kolovanje zaobilazilo. Zala�u�i se, u teoriji i praksi, za narodni jezik u knji�evnosti, on je ostavio netaknute one crkvenoslovenske i ruske re�i, mahom apstraktnih zna�enja, koje nisu imale ekvivalenta u narodnom jeziku Srba. Njegovi sledbenici nastavili su pravcem koji je on ozna�io. Po�etkom 19. veka u srpskoj knji�evnosti ostala su prakti�no samo dva jezi�ka izraza: slavenosrpska me�avina i narodni jezik kakav je uveo Obradovi�. Ruski knji�evni jezik vi�e nije bio u upotrebi kod srpskih pisaca, a crkvenoslovenski je postao veoma redak van bogoslovskih i bogoslu�benih knjiga. U skladu s promenama u srpskom dru�tvu i kulturi, srpski knji�evni jezik ponovo je do�iveo preobra�aj. Njegov lik vi�e nije odre�ivala crkva, nego gra�anstvo, a osnovna orijentacija sada je bila ka drugim delovima Evrope, a ne k Rusiji.

Reforma Vuka Karad�i�a

Godine 1814. u knji�evnojezi�ku arenu ulazi neobi�no darovit i uz to smeli i borbeni samouk, selja�ki sin Vuk Karad�i�, koji je pre�ao u Austriju kao izbeglica iz Srbije posle sloma Prvog srpskog ustanka. On je u sebi nosio neugasli duh tog ustanka zajedno s bogatom folklornom tradicijom srpskog selja�tva. Za Karad�i�ev dalji �ivotni put odlu�an je bio susret s velikim be�kim slavistom, Slovencem Jernejem Kopitarom, ponesenim romanti�arskim odu�evljenjem za autenti�ni narodni duh, otelovljen u �istom narodnom jeziku i u folkloru. Po Kopitarovom nagovoru Karad�i� je pristupio objavljivanju narodnih umotvorina i obradi jezi�kog materijala. Njegov Srpski rje�nik s gramatikom iz 1818. udario je temelj novom tipu knji�evnog jezika, �ije je polazi�te selja�ki govor, a ne gradski. U svojim kasnijim radovima Karad�i� je odredio nov stav prema crkvenoslovenskom jezi�kom nasle�u. Ono se smelo zadr�ati samo u najnu�nijoj meri, i to striktno prilago�eno glasovnoj i obli�koj strukturi srpskog jezika. Karad�i� je korenito reformisao i srpsku azbuku izbacuju�i iz upotrebe sva ona zate�ena �irilska slova koja u srpskom narodnom govoru nisu odgovarala nekom posebnom zvuku. Uveo je pravopis u kojem napisana re� precizno odslikava izgovorenu, po na�elu "jedan glas, jedno slovo".

Ekavica i ijekavica

Otpor Karad�i�evoj reformi bio je vrlo jak. Konzervativni crkveni poglavari branili su pravoslavno nasle�e oli�eno u crkvenoslovenskim re�ima i tradicionalnim �irili�kim slovima, a ve�ina knji�evnika i veliki deo gra�anstva "otmenost" kojom se dotada�nja praksa izdizala nad govornim navikama prostog naroda. I dijalekat kojim je Karad�i� pisao izazvao je o�tra reagovanja. U dotada�njoj knji�evnosti dominirao je ekavski novo�tokavski dijalekat severoisto�nih krajeva, u kojima su se nalazila najva�nija kulturna, politi�ka i privredna sredi�ta onovremenog Srpstva: cela Vojvodina i najve�i deo dotad oslobo�ene Srbije, dok je Karad�i� pisao svojim rodnim ijekavskim govorom, ra�irenim u zapadnoj Srbiji, u Bosni i Hercegovini, u Crnoj Gori i me�u Srbima u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji.

Ispo�etka je izgledalo da Karad�i�eve reforme ne mogu uspeti. Ipak, on je stekao veliki ugled u inostranstvu, pa i me�u Srbima, najvi�e zahvaljuju�i zbirkama srpskih narodnih pesama koje je sabrao i objavio. U domovini je u �etrdesetim godinama 19. veka on postao idol romanti�arske omladine, koja je u narodnoj poeziji nalazila inspiraciju za svoje vatreno rodoljublje. Protivljenje konzervativaca bilo je za mlade samo razlog vi�e da se odu�eve prkosnim novatorom Karad�i�em. Uticaj sve�tenstva u srpskom dru�tvu i dalje je opada, a na tlu Austrije napredak prosvete �irio je krug zainteresovanih za demokratizaciju kulture. U sazvu�ju s duhom Karad�i�evog borenja bio je i narodnja�ki mentalitet, koji je davao ton u novoj srpskoj dr�avi, stvorenoj ustancima selja�kih masa protiv Turaka 1804. i 1815. godine. I najzad, Karad�i�eva azbuka i njegov pravopis bili su o�igledno nadmo�ni nad zate�enom ba�tinom (i danas Karad�i�ev grafijski sistem spada me�u najadekvatnije u svetu). Po�etkom �ezdesetih godina njegova reforma preovladala je u praksi, a 1868. vlada u Srbiji ukinula je poslednje ograni�enje upotrebe njegovog tipa �irilice.

Pobeda Karad�i�eve reforme zna�ila je doslednu sekularizaciju knji�evnog jezika i njegovu potpunu demokratizaciju otvaranjem prema jeziku sela. Jezik je stao na �isto srpsku osnovicu, emancipuju�i se od istorijske povezanosti s drugim pravoslavnim Slovenima. Sve se to odli�no uklapalo u op�tu kulturnu orijentaciju Srba u ono vreme.

Prirodno je �to je u knji�evnom jeziku Srba ostalo mnogo manje crkvenoslovenskog nasle�a nego kod Rusa ili Bugara. Srpske zemlje su ne samo zapadnije sme�tene nego je i njihov veliki deo pripadao prete�no katoli�koj Austriji.

U jednom pogledu Karad�i�eva pobeda ostala je nepotpuna. Srbija i Vojvodina, sa �vrsto ukorenjenom knji�evnom tradicijom, nisu se pokazale spremne da ekavski lik svog knji�evnog jezika zamene ijekavskim, dok je u ijekavskim oblastima Karad�i�ev knji�evni jezik prihva�en bez izmene. Uz to je Karad�i�, dosledno veran fonetskom na�elu, isklju�io iz upotrebe �irilsko slovo za onaj stari slovenski vokal �iji je razli�iti razvoj po dijalektima stvorio kontrast izme�u ekavskog i ijekavskog izgovora u novo�tokavskom dijalektu. Time je onemogu�eno da se ustali jedinstven grafi�ki lik za srpski knji�evni jezik, bez obzira na postojanje dvaju razli�itih izgovora. Tako su stvorene i do danas koegzistiraju dve verzije srpskoga knji�evnog jezika, �to se pokazivalo kao izvor problema, kulturnih i politi�kih. Deo tih problema proiza�ao je iz �injenice da su Hrvati u 19. veku prihvatili, dodu�e postepeno, u etapama, Karad�i�ev ijekavski govor kao temelj svoga knji�evnog jezika, iako je tim idiomom govorio veoma mali deo Hrvata. Ovim potezom postignuto je knji�evnojezi�ko ujedinjenje Hrvata, koji su se dotada slu�ili regionalnim knji�evnim jezicima. Ujedno je omogu�eno da hrvatsko nacionalno opredeljenje prodre u predele koji su dotad imali samo regionalnu svest, a po jeziku su bili neuporedivo bli�i Karad�i�evom srpskom govoru nego hrvatskom kajkavskom nare�ju, koje je do 30-ih godina 19. veka imalo status knji�evnog jezika u Zagrebu.

Ovakva hrvatska jezi�ka politika, �esto pra�ena izjavama o jezi�kom, pa i etni�kom jedinstvu Hrvata i Srba, stvorila je novu konstelaciju u srpskohrvatskom jezi�kom prostoru: ijekavska verzija karad�i�evskog knji�evnog jezika u�vrstila se krajem 19. stole�a kod Hrvata, zahvativ�i i pre toga bosanskohercegova�ke muslimane i Srbe u zapadnim krajevima, uklju�uju�i tu i Crnu Goru, sme�tenu na jugozapadu, a ekavska verzija u Srbiji s Vojvodinom, koja je do 1918. ulazila u sastav Ugarske.

Moderni knji�evni jezik

Odbacuju�i na nepotrebno rigorozan na�in crkvenoslovensko nasle�e, pa i poneke kasnije uvedene obrte koji su �inili gipkijom re�enicu pisaca u razdoblju koje je prethodilo, srpski knji�evni jezik je u izvesnim pojedinostima u�inio korake unazad. Dobitak koji je donela pobeda Karad�i�evih ideja bio je ipak mnogo ve�i. Ra��i��en je teren za spontan, neusiljen razvoj knji�evnog jezika. Od tada taj razvoj te�e u pravoj liniji, prostim �irenjem polja izra�ajnih mogu�nosti, bez modifikacija ili napu�tanja onoga �to se ve� nalazi u jeziku. Leksika se bogati tvorbom novih re�i, mahom od doma�ih, slovenskih korena, razvijanjem novih nijansi zna�enja postoje�ih leksema, ali i �irokim prihvatanjem pozajmljenica. Orijentacija srpskog knji�evnog jezika prete�no je kosmopolitska, kao na primer ruskog i poljskog ili engleskog, a za razliku od nekih drugih slovenskih i neslovenskih jezika, u kojima preovla�uju puristi�ka nastojanja. I glavna razlika izme�u srpske i hrvatske varijante knji�evnog jezika ti�e se ve�e spremnosti Srba da prihvate stranu re�, nasuprot sklonosti Hrvata da je prevedu kovanicom. Glavninu stranih re�i usvojenih u 19. i 20. veku �inile su one internacionalne, izvedene iz gr�kih i latinskih korena, �esto tek u novije vreme. Strukturalna sli�nost srpskog jezika sa dva velika klasi�na jezika omogu�ava da se takve re�i srazmerno lako uklope u jezik. Osim toga, u prvim decenijama 20. veka primljeno je mnogo francuskih re�i, dok me�u onima usvojenim posle Drugog svetskog rata dominiraju engleske.

�irenje izra�ajnih mogu�nosti knji�evnog jezika i�lo je naporedo s pojavom i razgranavanjem raznovrsnih novih profesija i s napretkom privrede, nauke i tehnike. Uvo�enje svakog novog pojma unosilo je i re� koja je ozna�avala taj pojam. Taj je proces i�ao prirodno, uglavnom neometan nekim politi�kim obzirima ili purizmom filologa. Pred kraj 19. veka javio se, prvo u esejisti�koj prozi, tzv. beogradski stil, �iji su protagonisti bili pisci �iroke kulture, odli�ni znalci mnogih jezika i svetske knji�evnosti. Oni su definitivno uneli urbani duh u knji�evni jezik, ovoga puta udru�en sa spontano��u i elegantnom lako�om izra�avanja. Srpska re�enica pod perom tih ljudi stekla je novu gipkost, u znatnoj meri pod uticajem francuskih uzora. Pravcem koji su oni ozna�ili i�lo se i dalje. Kasniji razvoj je donosio i sve ve�u stilsku diversifikaciju. Razigrana ma�ta pojedinih pisaca vodila ih je u eksperimente, ne samo literarne ve� i jezi�ke, dok su drugi negovali sa�et, precizan izraz u kojem je sve bilo funkcionalno i ni�ta izli�no.

U jugoslovenskoj dr�avi, stvorenoj 1918. godine, izmenio se odnos Srba i Hrvata prema zajedni�kom knji�evnom jeziku. U 19. veku Hrvati su bili ti koji su forsirali ideju jedinstva, jezi�kog kao i drugog, a kad je ujedinjenje ostvareno, pokazalo se da im je ono bilo potrebno radi re�enja njihovih tada aktuelnih problema, i da njihov krajnji cilj nije izgradnja i u�vr��ivanje zajedni�ke dr�ave, nego izdvajanje iz Jugoslavije. U skladu s tim, hrvatski lingvisti po�eli su da neguju razlike, a ne vi�e sli�nosti. Srbi, koji su ideju o jedinstvu o jedinstvu bili ozbiljno shvatili, do�ekivali su ovakav stav sa �u�enjem. Pobornici secesije, koji su upravo me�u hrvatskim jezi�kim stru�njacima imali jaka upori�ta, osna�eni naro�ito posle Deklaracije o nazivu i polo�aju hrvatskog knji�evnog jezika (1967), prikazivali su hrvatskoj publici zalaganje za zajedni�tvo kao srpski unitaristi�ki pritisak. Progla�en je hrvatski knji�evni jezik kao poseban entitet, a rasprave oko toga poslu�ile su za psiholo�ku pripremu politi�kog odvajanja. Masovno su kovane nove re�i kako bi se hrvatski knji�evni jezik �to vi�e razlikovao od srpskog. Na srpskoj strani takvog pona�anja nije bilo. Srpski lingvisti rukovodili su se sve��u da jezi�ko zajedni�tvo zna�i �ire kulturno tr�i�te i bogatiju kulturu, i osim toga da se menjanjem jezi�ke norme i uno�enjem mno�tva novih re�i unosi zabuna u publiku �ije se jezi�ke navike iskorenjuju i zamenjuju drugima. Time je razvoj knji�evnog jezika kod Srba sa�uvan od ekstremizma i �tetnih zaokreta. Politi�ki i ratni doga�aji 1991. i 1992. godine raskinuli su dr�avno jedinstvo na podru�ju srpskohrvatskog jezika. Hrvatsku je zapljusnuo nov talas ve�ta�kog stvaranja jezi�kih razlika prema Srbima, najja�i posle onog u doba usta�ke tzv. Nezavisne Dr�ave Hrvatske pod nacisti�kim okriljem 1941-1945. Ipak, na srpskoj strani sli�nih promena u jeziku nije bilo a postoje�a atmosfera u srpskoj javnosti daje povod za uverenje da ih ne�e ni biti. S druge strane, kod Srba u zapadnim krajevima, pre svega onih u Republici Srpskoj (na teritoriji biv�e Bosne i Hercegovine), na delu je jaka tendencija da se u�vrsti kulturno jedinstvo Srba, �to zna�i da se smanji ionako nevelike razlike u knji�evnom jeziku izme�u tamo�njih Srba i onih u Srbiji.

// Projekat Rastko / Istorija srpske kulture //
[ Promena pisma | Pretraga | Mapa Projekta | Kontakt | Pomo� ]