Dardanelos

Ang Dardanelos o Dardanelles /ˌdɑːrdəˈnɛlz/ DAR-də-NELZ ^[1] na kilala rin bilang Kipot ng Gallipoli (mula sa tangway ng Gallipoli),^[2] ay isang makitid, natural na kipot at pandaigdigang mahalagang daluyan ng tubig sa hilagang-kanlurang Turkiya na bumubuo ng bahagi ng hangganang kontinental sa pagitan ng Asya at Europa at naghihiwalay sa Turkiya sa Asya mula sa Turkiya sa Europa. Kasama ang Bosforo, ang Dardanelles ang bumubuo sa Kipot ng Turkiya.

Isa sa pinakamakitid na kipot sa mundo na ginagamit para sa internasyonal na nabigasyon, ang Dardanelos ay nagdurugtong sa Dagat ng Marmara sa mga dagat Egeo at Mediteraneo habang pinapayagan din ang pagdaan patungo sa Dagat Itim sa pamamagitan ng Bosforo. Ang Dardanelles ay 61 kilometro (38 mi) ang haba at 1.2 hanggang 6 kilometro (0.75 hanggang 3.73 mi) ang lapad. Ito ay may karaniwang lalim na 55 metro (180 tal) na may pinakamataas na lalim na 103 metro (338 tal) sa pinakamakitid nitong punto katabi ng lungsod ng Çanakkale. Ang unang nakapirming tawiran sa Dardanelos ay binuksan noong 2022 kasabay ng pagkumpleto ng Tulay 1915 Çanakkale.

Karamihan sa hilagang baybayin ng kipot sa kahabaan ng tangway ng Gallipoli (Turko: Gelibolu) ay kakaunti ang naninirahan, habang ang mga timog na baybayin sa kahabaan ng tangway ng Troad (Turko: Biga) ay tinitirhan ng populasyon ng Çanakkale na may 110,000 katao.

Mga pangalan

Ang kontemporaneong pangalang Turko na Çanakkale Boğazı, ibig sabihin ay 'Kipot ng Çanakkale' ay hango sa eponimong lungsod na may katamtamang laki na katabi ng kipot, na nangangahulugang "kuta ng palayok"—mula sa salitang چاناق " (çanak, 'palyo') + قلعه ( kale, 'kuta')—tumutukoy sa sikat na mga kagamitang palayok at seramiko sa lugar, at sa makasaysayang kutang Otomano na Sultaniye.

Ang pangalang Ingles na Dardanelles ay isang pagpapaikli ng Kipot ng Dardanelle . Noong panahong Otomano, mayroong isang kastilyo sa magkabilang panig ng kipot. Ang mga kastilyong ito na magkakasama ay tinawag na Dardanelles,^[3]^[4] na malamang na ipinangalan kay Dardanus, isang sinaunang lungsod sa baybayin ng Asya ng kipot na sinasabing kinuha ang pangalan nito mula kay Dardanus, ang mitikong anak nina Zeus at Electra. Ang pangalan ay nagmula sa Dardani sa Balkanos, ayon kay Papazoglu.^[5]

Ang sinaunang Griyegong pangalang Ἑλλήσποντος (Hellēspontos) ay nangangahulugang "Dagat ng Helle", at ito ang sinaunang pangalan ng makitid na kipot. Ito ay iba-iba ang pangalan sa klasikal na panitikan Hellespontium Pelagus, Rectum Hellesponticum, at Fretum Hellesponticum. Ang mga pangalang ito ay nagmula sa kay Helle, anak na babae ni Haring Athamas, na nalunod dito matapos mahulog mula sa isang lumilipad na ginintuang tupa sa mitolohiya ng Ginintuang Balahibo.^[6]

Kasaysayan

Bilang bahagi ng tanging daanan sa pagitan ng Dagat Itim at Mediteraneo, ang Dardanelos ay palaging may malaking kahalagahan mula sa pananaw ng komersiyo at militar, at nananatiling estratehikong mahalaga ngayon. Ito ay isang pangunahing ruta ng pagpunta sa dagat para sa maraming bansa, kabilang ang Rusya at Ukranya. Ang pagkontrol dito ay naging layunin ng ilang labanan sa modernong kasaysayan, lalo na ang isang pag-atake ng Kapangyarihang Alyados noong Labanan sa Gallipoli noong 1915 sa panahon ng Unang Digmaang Pandaigdig.

Mga sanggunian

↑ Turko: Çanakkale Boğazı; Griyego: Δαρδανέλλια
↑ also known in classical antiquity as the Hellespont ( /ˈhɛlᵻspɒnt/ HEL-isp-ont; Klasikal na Griyego: Ἑλλήσποντος)
↑ Nidek, Matthaeus Brouërius van; Schuer, Jan Lodewyk (1727). "Dardanellen". Groot algemeen historisch, geografisch, genealogisch, en oordeelkundig woordenboek (sa wikang Olandes). Bol. 4: D en E. Amsterdam/Utrecht/The Hague. p. 25. OCLC 1193061215. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 October 2017. {{cite encyclopedia}}: Missing |author1= ()
↑ Crabb, George (1833). "Dardanelles". Universal Historical Dictionary. Bol. 1. London. OCLC 1158045075.
↑ Papazoglu, F. (1978). The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians. Niederlande: Hakkert, p. 132
↑ Isa o mahigit pa sa nauunang mga pangungusap ay nagsasama ng teksto mula sa isang lathalatin na nasa dominyong publiko na ngayon: Chisholm, Hugh, pat. (1911). "Hellespont". Encyclopædia Britannica (sa wikang Ingles). Bol. 13 (ika-11 (na) labas). Cambridge University Press. p. 246.

Mga panlabas na link

Mga larawan ng lungsod ng Çanakkale
Mapa ng Hellespont
Livius.org: Hellespont Naka-arkibo 2013-09-01 sa Wayback Machine. Archived
Mga monumento at bantayog ng kampanya sa Gallipoli sa kahabaan ng Dardanelles
Mga Lumang Mapa ng Dardanelles, koleksyon ng kartograpiko ni Eran Laor, Ang Pambansang Aklatan ng Israel

[1] Turko: Çanakkale Boğazı; Griyego: Δαρδανέλλια

[2] so known in classical antiquity as the Hellespont ( /ˈhɛlᵻspɒnt/ HEL-isp-ont; Klasikal na Griyego: Ἑλλήσποντος)

[3] Nidek, Matthaeus Brouërius van; Schuer, Jan Lodewyk (1727). "Dardanellen". Groot algemeen historisch, geografisch, genealogisch, en oordeelkundig woordenboek (sa wikang Olandes). Bol. 4: D en E. Amsterdam/Utrecht/The Hague. p. 25. OCLC 1193061215. Inarkibo mula sa orihinal noong 24 October 2017. {{cite encyclopedia}}: Missing |author1= ()

[4] Crabb, George (1833). "Dardanelles". Universal Historical Dictionary. Bol. 1. London. OCLC 1158045075.

[5] Papazoglu, F. (1978). The Central Balkan Tribes in Pre-Roman Times: Triballi, Autariatae, Dardanians, Scordisci and Moesians. Niederlande: Hakkert, p. 132

[6] Isa o mahigit pa sa nauunang mga pangungusap ay nagsasama ng teksto mula sa isang lathalatin na nasa dominyong publiko na ngayon: Chisholm, Hugh, pat. (1911). "Hellespont". Encyclopædia Britannica (sa wikang Ingles). Bol. 13 (ika-11 (na) labas). Cambridge University Press. p. 246.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]