Plava

Plava

Плав
Plava Плав
Qytet
	Flamuri Coat of arms
	Plava
	Koordinatat: 42°35′29″N 19°56′26″E / 42.59139°N 19.94056°E
Shteti	Mali i Zi
Komuna	Plava
Qeverisja
• Type	Kryetar–kuvend komunal
• Kryetar	Nihad Canović (SD)
Sipërfaqja
• Total	329 km2 (127 sq mi)
Lartësia	945 m (3,100 ft)
Popullsia (2023)
• Total	9.050
Zona kohore	UTC+1 (CET)
• Verë (DST)	UTC+2 (CEST)
Kodi postar	84325
Prefiksi lokal	+382 51
Faqja zyrtare	www.plav.me

Plava (malazezisht: Plav; cirilik: Плав) është qytet në verilindje të Malit të Zi dhe qendra administrative e komunës me të njëjtin emër. Ajo ndodhet në luginën e sipërme të lumit Lim, pranë Liqenit të Plavës, në rrëzë të Bjeshkëve të Nemuna.

Qyteti është një nga qendrat kryesore të krahinës së Plavës dhe Gucisë. Ai njihet për liqenin akullnajor, peizazhin malor, afërsinë me Parkun Kombëtar Prokletije, trashëgiminë osmane dhe përbërjen shumëetnike e shumëfetare të popullsisë. Plava shërben si pikënisje për vizita drejt Bjeshkëve të Nemuna, liqeneve malore, luginave alpine dhe zonave kufitare me Shqipërinë e Kosovën.

Në regjistrimin e vitit 2023, komuna e Plavës kishte 9.050 banorë.^[1] Vendbanimi urban i Plavës kishte 4.121 banorë.^[2]

Gjeografia

Plava ndodhet në pjesën juglindore të Malit të Zi, pranë kufirit me Shqipërinë dhe Kosovën. Komuna ka sipërfaqe 329 km² dhe shtrihet në rrjedhat burimore të Limit dhe të Pećka Bistricës, ndërmjet masiveve të Bjeshkëve të Nemuna.^[3]

Territori i komunës përfshin pjesën verilindore të fushëgropës së Plavës dhe Gucisë, luginën e Limit, zona kodrinore-malore, liqene akullnajore, pyje, kullota dhe vendbanime rurale. Në jug dhe jugperëndim komuna kufizohet me Shqipërinë, ndërsa në lindje me Kosovën. Në veri kufizohet me Beranën, në jugperëndim me Gucinë dhe në veriperëndim me Andrijevicën.^[3]

Qyteti i Plavës ndodhet në lartësi mesatare rreth 945 metra mbi nivelin e detit dhe është i përqendruar pranë Liqenit të Plavës dhe lumit Lim.^[3] Liqeni i Plavës ndodhet në lartësi 906 metra mbi nivelin e detit, ka sipërfaqe rreth 1,99 km² dhe është një nga elementet më të rëndësishme natyrore të zonës.^[3]

Liqeni është i tipit rrjedhës. Në të derdhet lumi Ljuça, ndërsa prej tij del lumi Lim, i cili përbën boshtin kryesor hidrografik të komunës dhe një nga lumenjtë më të rëndësishëm të veriut malazez.^[3]

Historia

Lashtësia dhe mesjeta

Zona e Plavës ka qenë e banuar që në periudha të hershme për shkak të pozicionit të favorshëm në luginat malore dhe pranë rrugëve që lidhnin Adriatikun me brendësinë e Ballkanit. Fushëgropa e Plavës dhe Gucisë, rrjedhat e Limit dhe kalimet drejt Kosovës e Shqipërisë i dhanë zonës rëndësi të vazhdueshme strategjike dhe tregtare.

Në mesjetë, Plava lidhej me rrugët karvanore dhe me qendrat tregtare të zonës së sotme të Malit të Zi, Kosovës, Shqipërisë veriore dhe Sanxhakut. Pozicioni ndërmjet maleve, liqenit dhe rrugëve të brendshme e bëri vendbanimin një pikë të rëndësishme kalimi për tregtarët, udhëtarët dhe popullsitë lokale.

Periudha osmane

Gjatë periudhës osmane, Plava u zhvillua si qendër lokale tregtare, administrative dhe fetare. Qyteti mori tipare të vendbanimit oriental, me xhami, çarshi, kulla guri, shtëpi tradicionale dhe lagje të lidhura me familjet e mëdha vendase.

Në këtë periudhë Plava u bë pjesë e hapësirës së gjerë të Plavës dhe Gucisë, e cila kishte rëndësi të veçantë në marrëdhëniet ndërmjet Perandorisë Osmane, Malit të Zi, shqiptarëve, boshnjakëve dhe popullsive të tjera të rajonit. Në fund të shekullit XIX, pas vendimeve të Kongresit të Berlinit, zona u përfshi në konfliktet politike dhe ushtarake që lidhen me përcaktimin e kufijve të Malit të Zi dhe me rezistencën lokale në Plavë e Guci.

Shekulli XX dhe periudha bashkëkohore

Në fillim të shekullit XX, Plava u përfshi në proceset politike dhe ushtarake që ndryshuan kufijtë e rajonit. Pas luftërave ballkanike, zona u përfshi në shtetin malazez dhe më pas në hapësirën jugosllave.

Gjatë shekullit XX, qyteti u zhvillua si qendër administrative, arsimore, tregtare dhe kulturore e krahinës. Migrimet ekonomike, ndryshimet kufitare dhe zhvillimi i pabarabartë i veriut të Malit të Zi ndikuan në strukturën demografike dhe ekonomike të Plavës.

Pas pavarësisë së Malit të Zi në vitin 2006, Plava mbeti një komunë e rëndësishme e veriut malazez, me potenciale të mëdha për turizëm malor, bashkëpunim ndërkufitar, zhvillim rural dhe ruajtje të trashëgimisë shumëkulturore.

Administrimi

Plava është qendra administrative e komunës me të njëjtin emër. Komuna drejtohet nga kryetari i komunës dhe kuvendi komunal. Kryetari aktual është Nihad Canović, i cili u zgjodh kryetar në dhjetor 2020 dhe u rizgjodh pas zgjedhjeve lokale të vitit 2023.^[4]

Canović është përfaqësues i Socialdemokratëve të Malit të Zi.^[5]

Administrata komunale merret me zhvillimin lokal, infrastrukturën, turizmin, bujqësinë, shërbimet publike, kulturën, arsimin, sportin, bashkëpunimin ndërkufitar dhe mbrojtjen e mjedisit. Për shkak të pozitës kufitare, Plava ka rëndësi të veçantë për bashkëpunimin rajonal me Kosovën dhe Shqipërinë.

Demografia

Sipas regjistrimit të vitit 2023, komuna e Plavës kishte 9.050 banorë, nga të cilët 4.617 burra dhe 4.433 gra.^[1]

Përbërja etnike

Përbërja kryesore etnike e komunës së Plavës në regjistrimin e vitit 2023 ishte si më poshtë:^[6]

Grupi etnik	Numri	Përqindja
Boshnjakë	5.940	65,64%
Serbë	1.546	17,08%
Shqiptarë	853	9,43%
Malazezë	372	4,11%
Myslimanë	236	2,61%
Të padeklaruar	48	0,53%

Gjuha

Në regjistrimin e vitit 2023, gjuhët më të përdorura zakonisht në komunën e Plavës ishin boshnjakishtja, serbishtja, malazishtja dhe shqipja.^[6]

Gjuha e përdorur zakonisht	Numri	Përqindja
Boshnjakisht	5.469	60,43%
Serbisht	1.718	18,98%
Malazisht	913	10,09%
Shqip	685	7,57%
Boshnjakisht	140	1,55%
Të padeklaruar	64	0,71%

Feja

Shumica e popullsisë së komunës i përket fesë islame. Përbërja kryesore fetare në vitin 2023 ishte si më poshtë:^[6]

Feja	Numri	Përqindja
Myslimanë	7.164	79,16%
Ortodoksë	1.800	19,89%
Katolikë	17	0,19%
Agnostikë	10	0,11%
Të padeklaruar	40	0,44%
Të tjerë	11	0,12%

Ekonomia

Ekonomia e Plavës lidhet me bujqësinë, blegtorinë, pylltarinë, shërbimet, tregtinë, turizmin dhe diasporën. Zona ka traditë në prodhimet malore, shfrytëzimin e kullotave, punimet artizanale dhe veprimtaritë e lidhura me liqenin e lumenjtë.

Migrimi dhe diaspora kanë luajtur rol të rëndësishëm në jetën ekonomike dhe shoqërore të komunës. Shumë familje të Plavës kanë lidhje me diasporën në Evropën Perëndimore, Shtetet e Bashkuara dhe vende të tjera, e cila kontribuon në ndërtim, shërbime, investime private dhe mbajtjen e lidhjeve kulturore me vendlindjen.

Potenciali kryesor zhvillimor i komunës lidhet me turizmin e qëndrueshëm, turizmin malor, bujqësinë lokale, prodhimet tradicionale, bashkëpunimin ndërkufitar dhe ruajtjen e mjedisit natyror.

Trashëgimia natyrore

Plava ka trashëgimi të rëndësishme natyrore. Elementi më i njohur është Liqeni i Plavës, i cili përbën liqenin më të madh akullnajor në Mal të Zi dhe një nga simbolet kryesore të qytetit.^[3] Liqeni lidhet me lumin Ljuça dhe me daljen e lumit Lim, duke formuar një ekosistem të rëndësishëm për peshkimin, turizmin dhe peizazhin lokal.

Një pjesë e territorit të komunës lidhet me Parkun Kombëtar Prokletije, të shpallur park kombëtar në vitin 2009. Parku përfshin hapësira alpine me maja të larta, lugina akullnajore, liqene malore, kanione, pyje dhe habitate të rëndësishme natyrore.^[3]

Ndër vendet më të njohura natyrore përmenden:

Liqeni i Plavës;
Liqeni i Hridit;
Liqeni i Visitorit;
lumi Lim;
lumi Ljuça;
Bjeshkët e Nemuna;
Visitor;
Bogićevica;
Kofiljaça;
Paljevi;
kullotat dhe katunet malore.

Trashëgimia kulturore

Trashëgimia kulturore e Plavës pasqyron historinë shumëetnike dhe shumëfetare të zonës. Në qytet dhe rrethina ruhen xhami, kulla guri, shtëpi tradicionale, objekte fetare ortodokse, vende përkujtimore dhe elemente të arkitekturës popullore.

Ndër objektet dhe vendet kryesore përmenden:

Xhamia Perandorake;
Xhamia e Redžepagiqëve;
Kulla e Redžepagiqëve;
Kulla e Beqiragiqëve;
qendra e vjetër e Plavës;
objektet fetare në Brezojevicë, Velikë dhe vendbanimet përreth;
shtëpitë tradicionale të çarshisë së vjetër;
monumentet përkujtimore të periudhave të ndryshme historike.

Xhamia Perandorake në Plavë u ndërtua në vitin 1471 në qytetin e vjetër dhe njihet edhe si Xhamia e Vjetër.^[7]

Kultura

Jeta kulturore e Plavës lidhet me traditat shumëkulturore të qytetit, folklorin, letërsinë, muzikën, veprimtaritë e diasporës dhe manifestimet lokale. Në qytet funksionon Qendra për Kulturë e komunës së Plavës, e cila organizon aktivitete artistike, letrare dhe edukative.^[8]

Një nga manifestimet më të njohura është “Plavska kulturna jesen”, e cila zhvillohet prej disa dekadash dhe mbledh shkrimtarë, artistë, profesorë dhe pjesëmarrës nga Mali i Zi, rajoni dhe diaspora.^[9]

Traditat popullore, këngët, vallet, veshjet, kuzhina vendase dhe lidhjet me diasporën përbëjnë pjesë të rëndësishme të identitetit kulturor të Plavës.

Turizmi

Plava është destinacion i rëndësishëm për turizëm malor, liqenor, natyror dhe kulturor. Liqeni i Plavës, Bjeshkët e Nemuna, Parku Kombëtar Prokletije dhe liqenet malore krijojnë mundësi për ecje, alpinizëm, çiklizëm, peshkim sportiv, kajak, kamping, fotografi natyrore dhe turizëm rural.^[7]

Ndër atraksionet kryesore turistike përmenden:

Liqeni i Plavës;
Liqeni i Hridit;
Liqeni i Visitorit;
Parku Kombëtar Prokletije;
shtegu ndërkombëtar “Peaks of the Balkans”;
lumi Lim;
regata e Limit;
kopshti botanik Velemun në Brezojevicë;
Paljevi;
Qendra sportive-rekreative “Vardište”;
kullat dhe xhamitë e vjetra të qytetit.

Shtegu “Peaks of the Balkans” kalon nëpër Shqipëri, Mal të Zi dhe Kosovë dhe është një nga itineraret më të njohura të turizmit aktiv në Bjeshkët e Nemuna.^[7] Regata e Limit dhe aktivitetet e lidhura me liqenin e lumenjtë e zonës kanë rëndësi për zhvillimin e turizmit veror dhe sportiv.

Transporti

Plava lidhet me pjesën tjetër të Malit të Zi kryesisht përmes rrugëve rajonale dhe magjistrale të veriut. Rruga M-9 lidh Kolašinin, Andrijevicën, Murinon dhe drejtimin për në Pejë, ndërsa rruga R-9 lidh Murinon me Gucinë.^[3]

Qyteti është rreth 180 km larg Podgoricës dhe aeroportit të saj, rreth 232 km larg portit të Tivarit dhe rreth 73 km larg Bellopojës, ku ndodhet një nga nyjet kryesore hekurudhore të veriut të Malit të Zi.^[3]

Për shkak të pozitës kufitare, Plava ka rëndësi për lidhjet ndërmjet Malit të Zi, Kosovës dhe Shqipërisë, sidomos për turizmin malor dhe lëvizjen e diasporës.

Sporti

Sporti në Plavë lidhet me futbollin, basketbollin, shahut, peshkimin sportiv, skijimin, alpinizmin, çiklizmin dhe sportet në natyrë. Në qytet dhe rrethina zhvillohen aktivitete të ndryshme sportive, shpesh të lidhura me liqenin, lumin Lim dhe malet përreth.

Peshkimi sportiv ka rëndësi të veçantë për zonën. Në vitin 2019, në Plavë u zhvillua Kampionati Evropian i peshkimit sportiv me mizë, në Liqenin e Plavës dhe në lumenjtë Ljuça e Lim.^[7]

Aktivitetet malore, si ecja, alpinizmi, skitë malore, çiklizmi dhe shëtitjet me raketa bore, janë pjesë e ofertës sportive dhe turistike të Plavës. Paljevi, Visitor dhe Bjeshkët e Nemuna ofrojnë kushte për sporte dimërore dhe verore.

Shih edhe

Referime

1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by Sex and Age" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.
↑ "Stanovništvo po naseljima, Popis 2023" (në serbisht). MONSTAT – Uprava za statistiku Crne Gore. Arkivuar nga origjinali më 23 nëntor 2025. Marrë më 26 maj 2026.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 "O Plavu" (në serbisht). Opština Plav. Marrë më 26 maj 2026.
↑ "Predsjednik" (në serbisht). Opština Plav. Marrë më 26 maj 2026.
↑ "Canović novi predsjednik Opštine Plav" (në serbisht). RTCG. 2020. Marrë më 26 maj 2026.
1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by National, i.e. Ethnical Affiliation, Religion, Mother Tongue, and Language a Person Usually Speaks" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.
1 2 3 4 "Tourist offer" (në anglisht). Tourist Organisation Plav. Marrë më 26 maj 2026.
↑ "Javne ustanove" (në serbisht). Opština Plav. Marrë më 26 maj 2026.
↑ "Svečano otvorena XLVII Plavska kulturna jesen" (në serbisht). Opština Plav. 10 shtator 2024. Marrë më 26 maj 2026.

Lidhje të jashtme

[monstat-pop-1] 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by Sex and Age" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.

[monstat-naselja-2] "Stanovništvo po naseljima, Popis 2023" (në serbisht). MONSTAT – Uprava za statistiku Crne Gore. Arkivuar nga origjinali më 23 nëntor 2025. Marrë më 26 maj 2026.

[o-plavu-3] 1 2 3 4 5 6 7 8 9 "O Plavu" (në serbisht). Opština Plav. Marrë më 26 maj 2026.

[kryetari-4] "Predsjednik" (në serbisht). Opština Plav. Marrë më 26 maj 2026.

[5] "Canović novi predsjednik Opštine Plav" (në serbisht). RTCG. 2020. Marrë më 26 maj 2026.

[monstat-etni-6] 1 2 3 "The 2023 Census of Population, Households, and Dwellings: Population of Montenegro by National, i.e. Ethnical Affiliation, Religion, Mother Tongue, and Language a Person Usually Speaks" (PDF) (në anglisht). MONSTAT. 15 tetor 2024. Marrë më 26 maj 2026.

[turizmi-7] 1 2 3 4 "Tourist offer" (në anglisht). Tourist Organisation Plav. Marrë më 26 maj 2026.

[8] "Javne ustanove" (në serbisht). Opština Plav. Marrë më 26 maj 2026.

[9] "Svečano otvorena XLVII Plavska kulturna jesen" (në serbisht). Opština Plav. 10 shtator 2024. Marrë më 26 maj 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]