khanti – Store norske leksikon

Faktaboks

Norsk namn: khanti
Engelsk namn: khanty
Også kjend som: ostjakisk, hanti
Uttale: ostjakisk
Språkfamilie: uralsk
Land: Russland
Skriftsystem: kyrillisk
Språkkodar: kca (KCA)
ISO-639:3: kca

BERJAYA — Kartet viser utbreiinga til dei Ob-ugriske språka. Dei grøne områda viser utbreiinga til khanti, dei lilla utbreiinga til mansi.

Utbreiinga til dei Ob-ugriske språka

Av Ukjent.

Lisens: Wikipedia

Khanti er eit språk som høyrer til den ugriske undergruppa i den finsk-ugriske greina av den uralske språkframilien. Den ugriske undergruppa inneheld språka khanti, mansi (vogulsk) og ungarsk. Khanti og mansi blir kalla Ob-ugriske språk.

Språket blir snakka i Russland – i Det khanty-mansiske autonome området og Jamal-Nenets autonome område, rundt elva Ob i det vestlege Sibir.

Dialektskilnadene er store, og ein må rekne med to forskjellige språk – nordkhanti og austkhanti – som ikkje er innbyrdes forståelege. Eit tredje språk, sørkhanti, døydde truleg ut tidleg på 1900-talet.

Endonymet for khanti – på nordkhanti – er khănty jasăŋ хӑнты ясӑӈ. Khanti blei tidlegare omtala med eksonymet ostjakisk.

Khanti blir snakka av i underkant av 10 000 menneske over eit område som er over dobbelt så stort som Noreg. Nord-khanti har nærmare 9000 talarar, mens aust-khanti har kring 1000.

Eit truga språk

På slutten av 1950-talet var talet på etniske khantiar om lag 20 000, og i 2010 hadde talet auka til om lag 30 000. I det same tidsrommet har prosenten av etniske khantiar som snakkar khanti, gått ned frå 77 prosent til 31 prosent.

Khantiane utgjer også ein stadig mindre del av folkesetnaden i Det khanty-mansiske autonome området og Jamal-Nenets autonome område, på grunn av innvandring av først og fremst russarar, ukrainarar og tatarar. På 1920-talet utgjorde urfolka i dette området – khanti, mansi og nenets – 41 prosent av folkesetnaden. I 1970 var dette talet redusert til 7,3 prosent og i 2010 til 2 prosent, og under halvparten er khanti. Aust-khanti er sterkt truga; det blir nesten berre brukt av eldre generasjonar.

Skriftspråk

Eit skriftspråk for khanti blei første gong utvikla etter den russiske revolusjonen, i 1930, på grunnlag av det latinske alfabetet, men i 1937 gjekk dei over til det kyrilliske alfabetet. Før revolusjonen hadde det berre blitt utgitt nokre religiøse verk.

Litterære verk, aviser og kringkasting byggjer særleg på ulike variantar av nord-khanti. Det har ikkje blitt utvikla noko standardisert skriftspråk for aust-khanti.

Struktur

Fonologi

Eit karakteristisk drag ved alle variantar at khanti er eit skilje mellom fulle og reduserte vokalar. Den nordlege dialekten sjerkal har dei fulle /i u a o/ og dei reduserte /ĭ ŭ ă ŏ/. Dei fulle er litt meir opne enn dei reduserte. Talet på vokalar varierer ein god del mellom dialektane.

Dei fleste dialektar har konsonantane /p t tʲ k m n nʲ ŋ s ɣ l r/. Fleire dialektar har også den ustemde, laterale frikativen /ɬ/ og dei retroflekse /ʈ ɳ ɭ/.

Morfologi

Som andre uralske språk har khanti eit omfattande bøyingssystem.

Substantivet blir bøygd i tal (numerus), kasus og eigar. Det finst tre tal – eintal (singularis), total (dualis) og fleirtal (pluralis). Talet på kasus varierer sterkt mellom dialektane, frå tre til over ti. Eigar er uttrykt med possessivsuffiks som uttrykkjer tre personar og tre tal. Til dømes kan fiskane våre setjast om til khanti på fire måtar, her illustrert med aust-khanti qul 'fisk':

qulǝɣlǝmɨn 'dei to fiskane til oss to'
qullǝmɨn 'alle fiskane til oss to'
qulɣluɣ 'dei to fiskane til alle oss'
qulluɣ 'alle fiskane til alle oss'

Finitte verb blir bøygde i person (1., 2., 3. person), tal (eintal, total, fleirtal), tempus (presens, preteritum), modus (indikativ, imperativ), diatese (aktiv, passiv) og binding/bestemtheit (ubunde/bestemt objekt, bunde/ubestemt objekt).

Syntaks

Khanti er eit såkalla SOV-språk. Det vil seie at setninga som regel begynner med eit subjekt og sluttar med eit verbal, mens andre setningsledd, som adverbial og objekt, står mellom subjektet og objektet.

Meir om slektskap

Tabellen viser talorda på nordkhanti (sjerkaldialekten), ungarsk, finsk og nordsamisk frå 1 til 6. Likskapen er ikkje vanskeleg å sjå.

	nordkhanti	ungarsk	finsk	nordsamisk
1	ĭj	egy	yksi	okta
2	kăt	kettő	kaksi	guokte
3	xutăm	három	kolme	golbma
4	nʲătă	négy	neljä	njeallje
5	wet	öt	viisi	vihtta
6	xut	hat	kuusi	guhtta

Les meir i Store norske leksikon

Litteratur

Abondolo, Daniel 1998. Khanty. Kapittel 12 i Daniel Abondolo: The Uralic languages. London and New York: Routledge.
Filchenko, Andrey Yury 2007. A grammar of Eastern Khanty. Ph. D. thesis. Houston: Rice University.
Нёмысова, Е. А. (ред.) 1988. Хантыйский язык. Учебник для уяащихся педагогических училищ. Ленинград: «Просвещение».
Steinitz, Wolfgang 1950. Ostjakische Grammatik und Chrestomathie mit Wörterverzeichnis. Leipzig: Otto Harrassowtiz.
Терешкин, Н. И. & В. И. Сподива 1997. Словарь хантыйско-русский и русско-хантыйский. Ваховский диалект. Около 4000 слов. Нижневартовск.
Wiget, Andrew & Olga Balalaeva 2011. Khanty. People of the taiga. Surviving the twentieth century. Fairbanks: University of Alaska Press.

Kommentarar

Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.

Du må vere logga inn for å kommentere.

Fagansvarleg for Uralske språk

Rolf Theil

Professor em. i lingvistikk, mag.art., Universitetet i Oslo