Termy

Termy (łac. thermae od gr. θερμός thermos – „ciepło”) – w starożytnym Rzymie łaźnie publiczne.

Niezależnie od swych funkcji sanitarnych pełniły one rolę ośrodków życia kulturalnego i towarzyskiego. Były miejscami wypoczynku i rozrywki^[1]. Mogli korzystać z nich wszyscy obywatele bez względu na przynależność klasową czy stan majątkowy^[2]. Jednym z przywilejów przyznawanych przez cesarza było prawo bezpłatnego korzystania z term przez określony czas^[3]. Większe łaźnie podzielone były na część męską i kobiecą^[4]^[5]. Przy wejściu, przed przejściem do szatni (rozbieralni), ważne rzeczy osobiste (głównie pieniądze, kosztowności) oddawano na przechowanie pracownikowi obsługi zwanemu capsarius^[6].

Termy stanowiły zespół obiektów usytuowanych na rozległym terenie. Do ich głównych funkcjonalnych części należały^[1]:

szatnia (apodyterium)
sala lub otwarty basen do kąpieli zimnych (frigidarium)
baseny z ciepłą wodą (tepidarium), ogrzane pomieszczenie stanowiło przejście do sali kąpieli gorących^[4]^[5]
baseny z gorącą wodą (caldarium)
łaźnie parowe (laconicum, sudatorium, assum)^[6]
sale masażu (elaeothesium/oleoterion, unctorium), gdzie również namaszczano olejkami^[2]^[3]^[6].
sale wypoczynkowe, westybule, palestra, biblioteka itp.

Do oświetlenia zadaszonych, ogromnych pomieszczeń Rzymianie opracowali system okien clerestorium (okna w dachu lub w pobliżu dachu lub sklepienia)^[7].

Termy zaopatrywane były akweduktami w źródlaną wodę^[1]. Pomieszczenia z basenami i salę do wypoczynku ogrzewano gorącym powietrzem rozprowadzanym w przestrzeni pod podłogą, za pomocą systemu zwanego hypocaustum^[3]. Poza tymi pomieszczeniami w kompleks term wchodziły także boiska, sale gimnastyczne, stadiony, eksedry i portyki przeznaczone dla wypoczywających i prowadzących życie towarzyskie, biblioteki, pokoje muzyczne, bufety, sale gier w kości itp. Obiekty rozmieszczone były wśród zieleni^[4].

Termy w dużych ośrodkach miały bogaty wystrój architektoniczny i pełną przepychu dekorację^[4]. Ściany wewnątrz budynków pokrywano freskami, stiukami, w salach kąpielowych okładzinami z barwnych marmurów. Sufity zdobiono kasetonami i złoceniami, posadzki wykładano mozaikami lub płytami kamiennymi. Baseny, często z fontannami, okładano płytami z marmuru, granitu, porfiru, bazaltu, pomieszczenia zdobiono także rzeźbami^[5].

Najstarsze termy z II w. p.n.e. zostały odkopane w Pompejach^[4]. Upowszechniły się w I wieku p.n.e.^[4]. W tym okresie przeobraziły się w ogromne kompleksy. Do najsłynniejszych należały termy zbudowane przez cesarzy: Tytusa, Domicjana, Karakallę, Dioklecjana, Konstantyna^[3]. Budowane były nie tylko w Rzymie, ale na terenie całego imperium^[3] np. w Patarze z I w., Paryżu i Hierapolis z przełomu II i III w., Trewirze z IV w., Aleksandrii.
Wraz z nadejściem chrześcijaństwa termy zaczęły podupadać. Większość kompleksów łaźni publicznych obecnie już nie istnieje. Do najlepiej zachowanych należą Termy Karakalli^[7].

Obraz ruchliwego życia w termach daje Lucius Anneus Seneka w Listach moralnych do Lucyliusza:

„Mieszkam tuż obok term. Wyobraź sobie więc te najprzeróżniejsze głosy, których już uszy ścierpieć nie mogą. Siłacze ćwiczą i wyrzucają w górę ręce obciążone ciężarami […]; kiedy trafi się jakiś próżniak, któremu sprawiają przyjemność pospolite masaże, słyszę klaskanie dłoni o ciało […] A jak się zjawi sędzia sportowy i zacznie liczyć piłki – to już koniec […] Masz dalej tych, co skaczą do wody z impetem, rozbijając ją, […] wyobraź sobie piszczący i skrzekliwy głos niewolnika – depilatora […] Dodaj najprzeróżniejsze nawoływania sprzedających ciastka i masarza i cukiernika, z których każdy na swój sposób ale zawsze głośny, reklamuje swój towar”^[8].

Zobacz też

Przypisy

1 2 3 Witold Szolginia: Architektura i budownictwo, dz. cyt., s. 392.
1 2 Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (pod red. Z. Piszczka), dz. cyt., s. 434-435.
1 2 3 4 5 Encyklopedia sztuki starożytnej, dz. cyt., s. 448-449.
1 2 3 4 5 6 Sztuka świata. Słownik terminów L-Ż. T. 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 292-293, ISBN 978-83-213-4726-4.
1 2 3 Słownik terminologiczny sztuk pięknych (red. Krystyna Kubalska-Sulkiewicz). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 414, ISBN 978-83-01-12365-9.
1 2 3 Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk: Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 159.
1 2 Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka: Łaźnie rzymskie – egalitarna przyjemność fundowana z cesarskiej kiesy. Jaką rolę pełniły?. national-geographic.pl. [dostęp 2025-11-20].
↑ Lucjusz Anneusz Seneka: Listy moralne do Lucyliusza. List LVI, księga szósta. imperiumromanum.pl. [dostęp 2025-11-20].

Bibliografia

Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z. Zdzisław Piszczek (red.). Wyd. 5. Warszawa: PWN, 1983, s. 434-435. ISBN 83-010-3529-3.
Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa – Azja – Afryka – Ameryka. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1974, s. 448-449.
Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 159. ISBN 83-85001-89-1.

[Szolginia-1] 1 2 3 Witold Szolginia: Architektura i budownictwo, dz. cyt., s. 392.

[meka-2] 1 2 Mała encyklopedia kultury antycznej A–Z (pod red. Z. Piszczka), dz. cyt., s. 434-435.

[ess-3] 1 2 3 4 5 Encyklopedia sztuki starożytnej, dz. cyt., s. 448-449.

[sz-4] 1 2 3 4 5 6 Sztuka świata. Słownik terminów L-Ż. T. 18. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2013, s. 292-293, ISBN 978-83-213-4726-4.

[stsz-5] 1 2 3 Słownik terminologiczny sztuk pięknych (red. Krystyna Kubalska-Sulkiewicz). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 414, ISBN 978-83-01-12365-9.

[sgr-6] 1 2 3 Oktawiusz Jurewicz, Lidia Winniczuk: Starożytni Grecy i Rzymianie w życiu prywatnym i państwowym. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 159.

[ng-7] 1 2 Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka: Łaźnie rzymskie – egalitarna przyjemność fundowana z cesarskiej kiesy. Jaką rolę pełniły?. national-geographic.pl. [dostęp 2025-11-20].

[imperium-8] Lucjusz Anneusz Seneka: Listy moralne do Lucyliusza. List LVI, księga szósta. imperiumromanum.pl. [dostęp 2025-11-20].

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]