Skarb żelaznych grzywien

Skarb żelaznych grzywien

Element znaleziska: wiązka grzywien
Data powstania	IX wiek
Medium	żelazo
Miejsce przechowywania
Miejscowość	Kraków
Lokalizacja	Muzeum Archeologiczne

Kraków, ul. Kanonicza 13 – miejsce odkrycia skarbu

Skarb żelaznych grzywien, także skarb Wiślan – największy znany skarb żelaznych płacideł wczesnośredniowiecznych z obszaru Polski, datowany na drugą połowę IX wieku. Odkryty w 1979 roku w Krakowie depozyt liczy 4212 grzywien, o łącznej wadze około 3630 kg, których wytworzenie wiązało się z ogromnym nakładem surowców i pracy. Skarb, obecnie przechowywany w Muzeum Archeologicznym w Krakowie, stanowi kluczowe źródło do badań nad gospodarką, obiegiem surowców żelaznych oraz strukturą władzy w średniowiecznej Małopolsce.

Okoliczności odkrycia

Został odkryty 8 maja 1979 roku w trakcie badań ratowniczych prowadzonych w piwnicach tylnej oficyny kamienicy przy ul. Kanoniczej 13 na terenie dawnego Okołu w Krakowie. Depozyt zalegał pod jądrem wczesnośredniowiecznego wału obronnego, w specjalnie przygotowanej jamie o ścianach częściowo obudowanych drewnem dębowym i jodłowym, pełniącej funkcję skrzyni zabezpieczającej.

Elementy skarbu

Skarb składa się z 4212 żelaznych grzywien o łącznej wadze około 3630 kg. Pojedyncza grzywna miała formę długiej sztabki żelaznej, z jednym końcem ukształtowanym w liściowate, siekieropodobne ostrze, a drugim zakończonym niewielkim otworem o rozklepanych ściankach bocznych i rozszerzonym obuchu. Większość egzemplarzy wykuto z jednego kawałka metalu, część natomiast wykonano z dwóch różnej wielkości części łupki żelaznej, niekiedy z kilku lub kilkunastu płatów metalu. Archeologiczne i radiowęglowe datowanie depozytu wskazuje na drugą połowę IX wieku.

Na wytop żelaza potrzebnego do wykonania skarbu z Kanoniczej zużyto przypuszczalnie nawet około 900 tys. m³ drewna opałowego oraz 27–30 ton rudy. Produkcja ta wymagała setek mielerzy do wypalania węgla drzewnego, dziesiątek stosów do prażenia rudy i łącznie od 20 do 30 tysięcy roboczodniówek, co stanowi nakład pracy porównywalny z budową niewielkiego grodu.

Interpretacja

Funkcja żelaznych grzywien siekieropodobnych pozostaje przedmiotem dyskusji badaczy. Najczęściej interpretuje się je jako formę półsurowca żelaznego, przygotowanego do dalszej przeróbki przez kowali działających z dala od ośrodków hutniczych, a zarazem jako rodzaj pieniądza niemonetarnego, wykorzystywanego jako powszechny ekwiwalent i miernik wartości. Ze względu na specyfikę wczesnośredniowiecznej metalurgii i wysoką wartość materiałową żelaza, skarb z Kanoniczej miał we wczesnym średniowieczu wartość porównywalną z kilkoma kilogramami złota lub stadem około 300 dorosłych sztuk bydła. Jednocześnie, w przypadku znaleziska z Krakowa nie da się jednak stwierdzić żadnej wyraźnej regularności ani w odniesieniu do pojedynczych grzywien, ani do ich wiązek, co dodatkowo utrudnia interpretację ich roli w obrocie gospodarczym.

W literaturze pojawia się również interpretacja rytualna, zgodnie z którą skarb mógł pełnić funkcję ofiary. W takim ujęciu ich ogromna wartość odzwierciedlałaby przede wszystkim potrzeby duchowe lub prestiż i bogactwo lokalnych elit, a nie logikę gospodarki. Grzywny spod wału grodu krakowskiego można w tej interpretacji widzieć jako symboliczny depozyt, porównywalny z wystawnym wyposażeniem grobowców egipskich władców, oraz z przypadkami składania grzywien siekieropodobnych do grobów, podobnie jak monet dawanych zmarłym.

Inna hipoteza zakłada, że składowisko kilku ton żelaznych grzywien mogło stanowić skład danin pobieranych od kupców lub rodzaj skarbca, z którego władcy korzystali przy organizowaniu handlu z przybyszami do grodu. Jako taki, stanowi argument archeologiczny na rzecz istnienia zaawansowanej struktury państwowej Wiślan z ośrodkiem władzy w Krakowie.

Nie wiadomo, dlaczego tak ogromny zbiór cennych płacideł został ukryty i nigdy nie podjęty; przypuszcza się, że jego porzucenie wiąże się z okresem zawirowań politycznych i zmian na szczytach władzy.

Skarb współcześnie

Skarb przechowywany jest w Muzeum Archeologicznym w Krakowie.