Saoszjant
Saoszjant (awestyjskie Saošyant; średnioperskie Sōšāns; nowoperskie Sōšyānt, Sošyânt lub Sušiyânt) to zaratusztriański termin odnoszący się do osoby lub kategorii osób obdarzonych szczególnym znaczeniem religijnym. W językach europejskich słowo to często tłumaczy się jako „mesjasz” lub „zbawiciel”, choć przekłady te nie oddają pełnego zakresu znaczeniowego. Określenie to nie ogranicza się bowiem do eschatologicznego odnowiciela (lub odnowicieli) świata. W tekstach i tradycji zaratusztriańskiej jest stosowane także w kontekście osób działających na rzecz dobra i pomyślności wspólnoty, a także wybitnych nauczycieli religijnych.
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]Termin pochodzi od awestyjskiego rdzenia „√sū-/sau-”[1]. Rdzeń ten wiąże się ze znaczeniami: „wzrost”, „siła” i „rozwój”. W późniejszym rozwoju znaczeniowym pojawiły się także sensy: „być użytecznym”, „przynosić korzyść” i „rozwijać”[1]. Jego odpowiednikiem w wedyjskim sanskrycie jest rdzeń „√śū-/śav-”, z którym łączą się znaczenia „puchnąć”, „być silnym”, „wzrastać” i „prosperować”[1]. Oba rdzenie wywodzą się ze wspólnego praindoeuropejskiego rdzenia „*ḱueh₁-”, związanego ze znaczeniami „puchnąć” i „wzrastać”. Sufiks -ant tworzy określenie osoby wykonującej daną czynność. Słowo zostało utworzone od formy czasownika odnoszącej się do przyszłości. Saoszjant może być zatem przetłumaczony jako „ten, który będzie pomagał” lub „ten, który będzie przynosił korzyść”[2].
Znaczenie
[edytuj | edytuj kod]Gathy
[edytuj | edytuj kod]Termin „saoszjant” pojawia się już w Gathach, uważanych za najstarszą część Awesty.
Według Williama W. Malandy i Mary Boyce jeden z fragmentów Gathy Spenta Mainju określa samego Zaratusztrę mianem saoszjanta[1][2]:
[Zaprawdę, kiedyż wiara przemieni się w widzenie?] Kiedy prawdziwie poznam czy sprawujecie władzę nad wszystkim, o Panie! I poprzez Twoją Aszę [która czuwa nad światem], O Ty, w którego mocy spoczywają me troski! Niech tedy Twój zbawczy prorok odnajdzie, ku [mej] radości, cudotwórczą łaskę Wohu Manaha; tak, niech Twój Saoszjant ujrzy, jakie dary mają stać się jego udziałem.[3];.
Określenie saoszjant zostało użyte również w sposób, który można odczytać jako odnoszący się do osoby, która pojawi się w przyszłości[1]:
[Tego będziemy wywyższać i czcić], który odrzuca dewy i obcych, tych którzy przedtem szydzili z niego. Jakże różni są [oni] od tego, który oddał Mu szacunek. Ów przyszły, dzięki świętemu wglądowi Saoszjanta, przynosi wsparcie jako przyjaciel, brat i ojciec, o Mazdo Ahuro![4];.
Zdaniem Lommela jest to zapowiedź nadejścia wybitnego nauczyciela i przywódcy religijnego, być może znaczniejszego od Zaratusztry[5]. Wielu badaczy odrzuca taką interpretację, uznając, że wyrażenie „święty wgląd Saoszjanta” odnosi się do nauk założyciela religii[2]. Boyce zauważa jednak, że na korzyść interpretacji Lommela przemawia tradycja zaratusztriańska, w której obecne było oczekiwanie na pojawienie się postaci porównywalnej z eponimicznym założycielem. Jej zdaniem źródłem tej nadziei był sam Zaratusztra[2].
Termin ten występuje w Gathach także w liczbie mnogiej. W tym kontekście łączy się go ze szczególnie pobożnymi liderami religijnymi, którzy będą działali w przyszłości. Chodzi tutaj o osoby, które będą przewodnikami wiernych i będą kontynuować dzieło Zaratusztry[6]:
Kiedy nadejdą, o Wielki Dawco, ci, którzy są oświecicielami świata, aby podtrzymywać Aszę świata? Kiedy objawią się zamysły zbawczych Saoszjantów wraz z ich wzniosłymi objawieniami? Do kogóż zwraca się on — ich przywódca [Zaratusztra] — po pomoc, mając Twego Wohu Manaha jako współdziałającego z nim? [...][7]
Młodsza Awesta
[edytuj | edytuj kod]Podobnie jak w Gathach, także w Młodszej Aweście określenie „saoszjant” występuje zarówno w odniesieniu do konkretnych, pojedynczych osób, jak i określonych kategorii ludzi. W odniesieniu do przyszłych postaci termin występuje jednak wyłącznie w liczbie mnogiej[1].
Ponownie określenie to zostaje odniesione do Zaratusztry:
[...] Jestem, o Zaratusztro, Haomą świętym i odpędzającym śmierć. Módl się do mnie, o Spitamo, przygotuj mnie do spożycia. Wysławiaj mnie w swoich pieśniach tak, jak wysławiać [mnie] będą inni Saoszjanci. [...][8]
Rola saoszjantów zostaje jeszcze wywyższona. Jasna 13.3 wymienia ich razem z Amszaspandami jako przywódców:
[...] przywódcami nazywam Amszaspandów i Saoszjantów — najlepszych prawodawców, najsprawiedliwszych, najbardziej wspierających wspólnotę, najbardziej obdarzonych chwałą Aszy. [...][9]
Potwierdzone jest także szersze rozumienie saoszjanta: nie tylko jako wybitnego przywódcy religijnego, lecz także jako pobożnego wiernego. Jasna 70 sugeruje wręcz, że każdy wyznawca może, a zarazem powinien, stać się saoszjantem dzięki wierze i przestrzeganiu nakazów religii:
[...] abyśmy mogli osiągnąć mowę wypowiadaną z prawdziwą gorliwością; abyśmy stali się Saoszjantami krain, abyśmy wspierali tego, który podnosi głos dla Mazdy; abyśmy byli Saoszjantami zwycięsko uderzającymi, umiłowanymi przez Ahurę Mazdę i najbardziej dla niego użytecznymi — my, święci ludzie, którzy myślą dobre myśli, mówią dobre słowa i czynią dobre czyny. [...][10]
W Młodszej Aweście obecne jest także nauczanie o saoszjancie w kontekście eschatologicznym. Ma to być postać, która pojawi się, aby odnowić świat – zwyciężyć Arymana i uwolnić stworzenie od zła. W tym ujęciu często stosuje się określenie Zwycięskiego Saoszjanta (awestyjskie „saoš́yant- wәrәθrajan-”) i Astwaterety (awestyjski „Astwat̰.әrәta”) (Jasna 26.10 i Jaszt 13.145). Człowiek ten ma wyłonić się z jeziora Kasaoja (identyfikowane przez badaczy z jeziorem Hamun w Sistanie)[11]. Jezioro to, według wierzeń, ma przechowywać nasienie samego Zaratusztry, pilnowane przez „dziewięćdziesiąt dziewięć tysięcy dziewięćset dziewięćdziesiąt dziewięć frawaszi” (Widewdad 19.5, Jaszt 19.92, Jaszt 13.62)[12]. Jaszt 19, jak zauważa Boyce, łączy Astwateretę z Traetoną i innymi mitycznymi bohaterami. Jest on więc z jednej strony następcą Zaratusztry, z drugiej zaś — spadkobiercą herosów ze starożytnych eposów[13].
Późniejsze teksty i tradycje
[edytuj | edytuj kod]W pracach w języku średnioperskim, przede wszystkim w Bundahisznie (rozdziały 33–34), zawarty jest opis trzech synów Zaratusztry, którzy będą pojawiać się na świecie przed fraszokereti w odstępach wynoszących tysiąc lat. Każdy z nich ma narodzić się z kobiety, która odbędzie kąpiel w jeziorze Kasaoja. Wszyscy trzej są określani jako saoszjanci, choć wcześniej tytuł ten przysługiwał tylko Astwaterecie[5]. Ich zadaniem ma być podtrzymywanie aszy i wiary zaratusztriańskiej, aż do ostatecznej rozprawy z siłami drudż.
Pierwszy z trójcy jest nazywany Uszedar (awestyjskie Uxšayat̰.әrәta) i ma narodzić się w roku 9970 (według kalendarza zaratusztriańskiego). Jego imię oznacza „ten, który pomnaża prawdę”[5]. Następnie na świecie ma pojawić się Uszedarmah (awestyjski Uxšayat̰.nәmah), w roku 10970. Jego imię oznacza „ten, który pomnaża pobożność”[5]. Ich dziewicze matki będą zaś nazywały się Srutat-fedhri (awestyjska Śrūtat.fəδrī, czyli „ta, która ma sławnego ojca”) oraz Vanghu-fedhri (awestyjska Vanghu.fəδrī, czyli "ta, która ma dobrego ojca)[14]. W obydwu przypadkach świat dozna krótkotrwałej poprawy. Dojdzie do umocnienia i odnowienia wiary, a wrogowie wiernych zostaną odparci na pewien czas[5].
Poprawa wynikająca z ich działalności będzie jednak tylko krótkotrwała – po pewnym czasie ludzie wrócą do grzesznych zwyczajów i sytuacja ulegnie pogorszeniu. Dopiero w roku 11943 narodzi się ostatni saoszjant, noszący ten tytuł jako imię. Postać ta jest kojarzona z Astwateretą (awestyjskie „ucieleśniona prawda”) z Młodszej Awesty. Jego matką będzie zaś Eredad-fedhri (awestyjska Ərədad.fəδrī, czyli „ta, która przynosi ojcu spełnienie”)[14]. W roku 11973 ostatni saoszjant ma rozpocząć fraszokereti w wyniku którego Aryman i siły zła zostaną pokonane, a świat ponownie zaistnieje w formie jaką przewidział dlań Ahura Mazda.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 6 Malandra, William W.: "SAOŠYANT" w "Encyclopedia Iranica
- 1 2 3 4 Boyce, vol. I, s. 234
- ↑ L. H. Mills, s. 157
- ↑ L. H. Mills, ss. 129-130
- 1 2 3 4 5 Lommel, ss. 205 - 236
- ↑ Boyce, vol, I, s. 235
- ↑ L. H. Mills, s. 136
- ↑ L. H. Mills, s. 232
- ↑ L. H. Mills, s. 251
- ↑ L. H. Mills, s. 326
- ↑ Panaino, Antonio, KAYĀNSĪH w: Encyclopedia Iranica
- ↑ Boyce, s. 282
- ↑ Boyce, s. 283
- 1 2 Boyce, s. 285
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Mary Boyce: A History of Zoroastrianism: the Early Period, vol. I. Brill, 1996. ISBN 9789004104747.
- L. H. Mills, „The Zend-Avesta: The Yasna, Visparad, Âfrînagân, Gâhs, and miscellaneous fragments”, vol. 3, 1887 w: James Darmesteter, L. H. Mills, Sacred Books of the East, t. 31, Clarendon, 1887.
- Malandra, William W., „SAOŠYANT” w: Encyclopedia Iranica
- Panaino, Antonio, „KAYĀNSĪH” w: Encyclopedia Iranica
- Herman Lommel, „Die Religion Zarathustras”, Tübingen, 1930
