Nogajowie

Nogajowie

ногай

Jedna z flag używanych przez nogajskie organizacje społeczne i nacjonalistyczne
Populacja	Rosja 90 666 Turcja 90 000
Miejsce zamieszkania	Rosja Turcja
Język	nogajski, rosyjski
Religia	islam

Nogajowie (przest. nagaj, Tatarzy nogajscy, także krymscy Tatarzy stepowi, własna nazwa – ногай [noˈɣaj]) – lud turecki, zamieszkujący Kaukaz Północny, południowe Powołże i Półwysep Krymski.

Etnogeneza

Mapa Sigismunda von Herbersteina zatytułowana „Moscovia” z 1549 umieszcza „Tatarów Nogajskich” na stepie na północ od Kaukazu i Astrachania.

Księżniczka nogajska (1812, Paul Jacob Laminit, Jemieljan Korniejew, akwaforta, akwatinta, Muzeum Narodowe w Warszawie)

W etnogenezie Nogajów brały udział takie starożytne ludy jak: Siracy, Ujsuni, Ujgurzy, Kipczacy, Asi, Kereici, Dormeni, Najmanowie, Mangini, Bułgarzy, Katagani, Bajdarzy i inne, mieszkające w regionie Irtyszu, północno-zachodniej Mongolii, Azji Środkowej, południowym Uralu, Dolnej Wołdze, Kaukazie Północnym, północnym regionie Morza Czarnego, w regionie Donu, regionie Azowskim i regionie Dolnego Dniepru. Wiele z nich posiadało własne państwa. Pojawienie się etnonimu „nogaj”, jest związane z przywódcą wojskowym i politycznym zachodniego ułusu Złotej Ordy, beglerbegiem Nogajem, prawnukiem Dżocziego, żyjącym w XIII wieku. Nogaj skonsolidował wokół siebie ludy protonogajskie, które otrzymały wkrótce swój etnonim po imieniu swojego wodza. Według dobrze znanych źródeł, najwcześniejszym pojawieniem się nazwy „Nogais”, w kontekście ery Złotej Ordy, jest określenie „nogaj” wzdłuż lewego brzegu Dniestru na Mapie Świata, weneckiego kartografa Andrea Bianco w 1436 roku. W okresie panowania Złotej Ordy, pod wspólnym etnonimem „nogaj”, rozumiano całą ludność koczowniczą i półkoczowniczą obszaru stepowego między Dunajem, Donem, Kubaniem, Terekiem, Wołgą, Uralem i Embą.

Część Nogajów, która wyemigrowała na Krym i do Jedysanu, przyłączając się do Chanatu Krymskiego, znana była później jako Mała Orda Nogajska oraz nogajskie ordy przednie. Ci, którzy pozostali w dzisiejszym zachodnim Kazachstanie i na północnym Kaukazie zwani byli Wielką Ordą Nogajską).

Po aneksji Krymu przez Rosję w 1783 r. nowi osadnicy zajęli pastwiska Nogajów. W latach 70. i 80. XVIII w. caryca Katarzyna II przesiedliła około 120 000 Nogajów z Besarabii i terenów na północny wschód od Morza Azowskiego na Kubań i Kaukaz. W 1790 roku, podczas wojny rosyjsko-tureckiej, książę Grigorij Potiomkin nakazał przesiedlenie niektórych rodzin nogajskich z Kaukazu (gdzie, jak się obawiał, mogłyby one przejść na stronę Osmanów) na północny brzeg Morza Azowskiego. Wraz z traktatem w Jassach z 1792 roku granica rosyjska rozszerzyła się do Dniestru, a rosyjskie przejęcie Jedysanu dobiegło końca. Traktat bukaresztański z 1812 roku przekazał Budżak pod kontrolę rosyjską.

Po skonfiskowaniu ziem należących wcześniej do Nogajów rząd rosyjski zmusił ich do porzucenia koczowniczego trybu życia. Przeprowadzono to różnymi metodami, takimi jak palenie nogajskich namiotów i ograniczanie swobody przemieszczania się. Podczas tłumienia powstania nogajskiego przez generała Aleksandra Suworowa w 1783 r. zginęły tysiące zbuntowanych Nogajów kubańskich. W tym okresie kilka plemion nogajskich schroniło się u Czerkiesów. Kilka innych szczepów nogajskich rozpoczęło masową migrację do Imperium Osmańskiego, osiedlając się w Dobrudży, a następnie w Anatolii.

Pochodzenie nogajskie miał m.in. turecki aktor Cüneyt Arkın.

Współczesne rozmieszczenie Nogajów

Język

Język nogajski należy do tureckiej grupy językowej w ramach ałtajskiej rodziny językowej. W trakcie rozproszenia narodu nogajskiego, wytworzyły się cztery dialekty tego języka: karanogajski, współczesny nogajski, aknogajski i karagaszski. Wraz z krymskimi dialektami stepowymi (odmiennymi od języka krymskotatarskiego), językiem karakałpackim, kazachskim, kirgiskim i kipczackim dialektem języka uzbeckiego tworzą kipczacko-nogajską podgrupę kipczackiej grupy języków tureckich. Na rozwój języka nogajskiego największy wpływ miały ludy kipczacko-połowieckie. Język literacki utworzono na podstawie dialektu karanogajskiego i nogajskiego języka mówionego. Piśmiennictwo od XVIII wieku do 1928 roku oparte było na liternictwie arabskim, w latach 1928–1938 używano do zapisu alfabetu łacińskiego, od 1938 – cyrylicy.

Religia

Religia oraz tradycja zachowana była w porządku islamskim (hanafickim).

Zobacz też

• Orda Nogajska
• Terekli-Mekteb
• Nagajbacy
• rejon nogajski w Dagestanie i w Karaczajo-Czerkiesji

Bibliografia

• M.A. Bulgarova: Nogajskaja toponimika. Stawropol: Stavropolservisshkola, 1999. ISBN 5-93078-014-5. (ros.).

Linki zewnętrzne

• 3.1.Północne wybrzeże Morza Czarnego XV-XVIII w.. hor.net.ua. [dostęp 2025-12-03]. (ang. • niem. • ukr. • pol. • ros.).