close
Przejdź do zawartości

Joan Feynman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Joan Feynman
Ilustracja
Feynman w styczniu 2015
Państwo działania

BERJAYA Stany Zjednoczone

Data i miejsce urodzenia

31 marca 1927
Nowy Jork

Data i miejsce śmierci

21 lipca 2020
Ventura

Zawód, zajęcie

astrofizyczka

doktor fizyki
Specjalność: astrofizyka, fizyka przestrzeni kosmicznej, pogoda kosmiczna
Alma Mater

Oberlin College(inne języki)
Syracuse University

Doktorat

1958 – fizyka
Syracuse University

Praca zawodowa
Instytucja

NASA Ames Research Center

Instytucja

Jet Propulsion Laboratory

Nagrody

NASA Exceptional Scientific Achievement Medal

Joan Feynman (ur. 31 marca 1927 w Nowym Jorku, zm. 21 lipca 2020 w Venturze) – amerykańska astrofizyczka i badaczka fizyki przestrzeni kosmicznej. Zajmowała się przede wszystkim oddziaływaniem wiatru słonecznego z ziemską magnetosferą, fizyką zórz polarnych, pogodą kosmiczną oraz zmiennością aktywności słonecznej. Wniosła wkład w rozpoznawanie koronalnych wyrzutów masy w danych wiatru słonecznego, w modele zagrożenia cząstkami wysokoenergetycznymi dla statków kosmicznych oraz w badania związków między aktywnością Słońca a ziemskim środowiskiem[1][2]. Jej prace przyczyniły się też do metod przewidywania cykli aktywności słonecznej i identyfikacji okresów wzmożonego zagrożenia burzami geomagnetycznymi[1][3].

Młodość

[edytuj | edytuj kod]

Joan Feynman urodziła się w nowojorskiej dzielnicy Queens jako córka Lucille z domu Phillips — urodzonej w USA w aszkenazyjskiej rodzinie o polskich korzeniach — oraz Melville’a Arthura Feynmana, urodzonego w żydowskiej rodzinie w Mińsku w ówczesnym Imperium Rosyjskim[4][3]. Dorastała w dzielnicy Far Rockaway(inne języki) razem ze starszym bratem Richardem Feynmanem, który później został fizykiem-noblistą[3]. Wspominała, że w dzieciństwie słyszała od matki, iż „mózgi kobiet nie nadają się do nauki”. Ważnym przełomem było dla niej późniejsze odkrycie wykresu w popularnej książce astronomicznej opartego na badaniach Cecilii Payne-Gaposchkin, co pokazało jej, że kobieta może być zawodową badaczką w naukach fizycznych[1][3][5]. Zainteresowanie zorzami polarnymi zaczęło się wcześniej — według biograficznej anegdoty brat zabrał ją kiedyś nocą na pobliskie pole golfowe, by pokazać jej widoczną nad nim zorzę[1][6].

Edukacja

[edytuj | edytuj kod]

Feynman studiowała fizykę w Oberlin College(inne języki), gdzie współtworzyła pierwszą żydowską kongregację studencką na tej uczelni[7]. W 1948 uzyskała tam stopień bachelor of science[8]. W tym samym roku poślubiła antropologa Richarda Hirshberga[1]. Wraz z mężem podjęła krótko pracę w Naval Research Laboratory w Waszyngtonie, a następnie oboje kontynuowali studia na Syracuse University, gdzie zajęła się fizyką ciała stałego w grupie Melvina Laxa(inne języki)[9][10]. W trakcie studiów doktoranckich w 1952 roku na rok przerwała pracę i wyjechała z mężem do Gwatemali, gdzie zajmowali się antropologią Kakczikelów — jednej z grup Majów[11][10]. W 1957 była współautorką pracy antropologicznej napisanej z Hirshbergiem i Betty J. Meggers(inne języki)[12]. Doktorat z fizyki uzyskała w 1958 na podstawie rozprawy o absorpcji promieniowania podczerwonego w kryształach o strukturze diamentu[13][14]. W tym samym roku doktorat obronił również jej mąż; jednoczesne uzyskanie stopni naukowych przez małżeństwo było wówczas na tyle nietypowe, że odnotowała to lokalna prasa — w podpisie pod zdjęciem pary, „korygując” domniemaną pomyłkę, błędnie przypisano doktorat z fizyki Hirshbergowi, a z antropologii Feynman[10]. Później odbyła staż podoktorski w Lamont Geological Observatory(inne języki) na Uniwersytecie Columbia[2][10].

Kariera naukowa

[edytuj | edytuj kod]
BERJAYA
Zorza polarna nad Calgary; mechanizmy powstawania zórz były jednym z głównych obszarów jej badań

Już podczas stażu w obserwatorium Lamont-Doherty uzyskała pierwsze samodzielne wyniki naukowe, badając szybkie zmiany ziemskiego pola magnetycznego; równolegle z kilkoma innymi badaczami wykazała wówczas, że ziemska magnetosfera nie jest zamknięta, lecz ma rozciągnięty w kierunku przeciwnym do Słońca „ogon”[10][3].

W kolejnych latach kilkakrotnie zmieniała miejsce pracy. W 1964 roku jako stażystka podoktorska podjęła badania w NASA Ames Research Center, gdzie współpracowała m.in. z Johnem Spreiterem(inne języki); w drugiej połowie lat 60. krótko pracowała na Uniwersytecie Stanforda, a od 1972 roku w High Altitude Observatory(inne języki) przy National Center for Atmospheric Research w Boulder w stanie Kolorado[9][10][15]. W latach 1976–1979 zajmowała stanowisko administracyjne w National Science Foundation(inne języki) w Waszyngtonie, w latach 1979–1985 pracowała w laboratorium geofizyki Sił Powietrznych USA z finansowaniem z Boston College w Massachusetts, a od 1985 roku aż do emerytury w Jet Propulsion Laboratory w Pasadenie w Kalifornii[9][10][15]. Tę fazę kariery, związaną z cyklicznymi cięciami finansowania badań, porównywała do podążania za kolejnymi grantami niczym za wędrującymi stadami reniferów[3]. Głównym obszarem jej badań były procesy zachodzące między Słońcem a Ziemią: wiatr słoneczny, pole magnetyczne Ziemi, zjawiska burz geomagnetycznych i cząstki energetyczne istotne dla bezpieczeństwa satelitów i sond kosmicznych[2][15][14].

BERJAYA
Koronalny wyrzut masy docierający do Ziemi w wizualizacji NASA; rozpoznawanie takich wyrzutów w wietrze słonecznym po podwyższonej zawartości helu było jednym z ważnych odkryć Feynman

W 1971 roku, analizując dane z NASA Ames, wskazała, że koronalne wyrzuty masy można rozpoznawać w wietrze słonecznym dzięki podwyższonej zawartości helu. Było to ważne, ponieważ choć same wyrzuty były już znane, to ich systematyczna identyfikacja w danych międzyplanetarnych pozostawała trudna[3][2]. Później współtworzyła prace dotyczące wczesnego przewidywania burz geomagnetycznych i innych zagrożeń pogody kosmicznej[16].

Istotna część jej dorobku dotyczyła wyjaśniania mechanizmu zórz polarnych. Korzystając z danych zebranych przez sondę Explorer 33, wykazała, że występowanie zórz wynika z oddziaływania między ziemską magnetosferą a polem magnetycznym wiatru słonecznego[3][14]. W pracy z Nancy U. Crooker i Johnem T. Goslingiem wykazała też silną korelację długookresowych średnich prędkości wiatru słonecznego z aktywnością geomagnetyczną, co wzmacniało ilościowy opis sprzężenia wiatru słonecznego z magnetosferą Ziemi[17].

W Jet Propulsion Laboratory pracowała także nad modelowaniem strumieni cząstek wysokoenergetycznych, które mogą uszkadzać instrumenty na statkach kosmicznych. Modele te służyły do szacowania, jakiego promieniowania może doświadczyć statek podczas całej misji, a więc miały znaczenie praktyczne dla projektowania i zabezpieczania aparatury kosmicznej[3][15][16].

W późniejszym okresie badała również związki zmienności aktywności słonecznej z ziemskim klimatem. We współpracy z Aleksandrem Ruzmaikinem(inne języki) analizowała m.in. relacje między aktywnością Słońca, oscylacją arktyczną i długookresowymi zapisami klimatycznymi. Wspólnie wskazywali, że okresy obniżonej aktywności słonecznej współwystępują z obniżonym indeksem NAM oraz z chłodniejszymi epizodami w niektórych regionach świata, na przykład w Europie w czasie małej epoki lodowej[11][18]. Badali też hipotezę, że stabilizacja klimatu po młodszym dryasie mogła sprzyjać rozwojowi społeczeństw rolniczych około 10 tysięcy lat temu[10][19]. W pracy z 2006 roku ich zespół wiązał zmienność aktywności słonecznej z historycznymi poziomami wody Nilu, traktując takie zapisy jako pośrednie świadectwa długookresowych zmian klimatycznych[20][21].

Jej dorobek obejmował ponad sto publikacji naukowych oraz trzy książki pod jej redakcją[9]. Ze stanowiska starszego pracownika naukowego (ang. senior research scientist) w Jet Propulsion Laboratory przeszła na emeryturę w 2003 roku, ale nadal publikowała, m.in. o wpływie aktywności słonecznej na klimat pierwszego tysiąclecia, a ostatnie prace ukazały się około 2017 roku[2][1][18].

Działalność środowiskowa i wyróżnienia

[edytuj | edytuj kod]

W 1974 roku została pierwszą kobietą wybraną na stanowisko oficerskie w Amerykańskiej Unii Geofizycznej (AGU). Dwukrotnie wybierano ją też na sekretarza sekcji fizyki Słońca i fizyki przestrzeni międzyplanetarnej AGU. Organizowała ponadto prace komitetu zajmującego się równym traktowaniem kobiet w geofizyce[3][9]. Pełniła także funkcję redaktorki (ang. associate editor) czasopisma Journal of Geophysical Research(inne języki): Space Physics[9]. Była też członkinią Międzynarodowej Unii Astronomicznej i działała w sekcjach związanych ze Słońcem, heliosferą i plazmą międzyplanetarną[22].

W 2000 roku otrzymała NASA Exceptional Scientific Achievement Medal za dorobek w badaniach pogody kosmicznej i oddziaływań Słońce–Ziemia[23]. W 2002 roku została zaliczona do grona starszych pracowników naukowych Jet Propulsion Laboratory[15]. Późniejsze opracowania biograficzne — m.in. esej w antologii A Passion for Science oraz biograficzna powieść graficzna Jima Ottavianiego i Lelanda Myricka — omawiają jej karierę jako przykład drogi kobiet w fizyce i badaniach oddziaływań Słońce–Ziemia[10][5][3].

Życie prywatne

[edytuj | edytuj kod]

Z pierwszego małżeństwa z Richardem Hirshbergiem (1948–1974) miała troje dzieci: Susan, Charlesa(inne języki) i Matta[1][3]. Charles Hirshberg jest dziennikarzem naukowym i autorem opublikowanego w 2002 roku w „Popular Science” eseju o matce, My Mother, the Scientist[3]. Z astrofizykiem Aleksandrem Ruzmaikinem(inne języki) poznała się na konferencji w Soczi około 1990 roku, a w 1992 roku zostali małżeństwem; w kolejnych latach intensywnie współpracowali naukowo[1][10][18]. Zmarła 21 lipca 2020 w Venturze w wieku 93 lat[1][2].

Wybrane publikacje

[edytuj | edytuj kod]
  • J. Hirshberg, D. S. Colburn, Interplanetary field and geomagnetic variations – a unified view, „Planetary and Space Science”, t. 17, 1969, s. 1183–1206, doi:10.1016/0032-0633(69)90010-5.
  • N. U. Crooker, J. Feynman, J. T. Gosling, On the high correlation between long-term averages of solar wind speed and geomagnetic activity, „Journal of Geophysical Research”, t. 82, 1977, s. 1933–1937, doi:10.1029/JA082i013p01933.
  • J. Feynman, N. U. Crooker, The solar wind at the turn of the century, „Nature”, t. 275, 1978, s. 626–627, doi:10.1038/275626a0.
  • J. Feynman, X. Y. Gu, Prediction of geomagnetic activity on time scales of one to ten years, „Reviews of Geophysics”, t. 24, 1986, s. 650–666, doi:10.1029/RG024i003p00650.
  • J. Feynman, G. Spitale, J. Wang, S. Gabriel, Interplanetary proton fluence model: JPL 1991, „Journal of Geophysical Research”, t. 98, 1993, s. 13281–13294, doi:10.1029/92JA02670.
  • A. Ruzmaikin, J. Feynman, Y. L. Yung, Is solar variability reflected in the Nile River?, „Journal of Geophysical Research: Atmospheres”, t. 111, 2006, D21114, doi:10.1029/2006JD007462.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Katharine Q. Seelye: Joan Feynman, Who Shined Light on the Aurora Borealis, Dies at 93. The New York Times, 2020-09-10. [dostęp 2026-05-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-09-19)]. (ang.).
  2. 1 2 3 4 5 6 Leah Poffenberger: Joan Feynman 1927–2020. American Physical Society, 2020-08-10. [dostęp 2026-05-01]. (ang.).
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Charles Hirshberg: My Mother, the Scientist. American Astronomical Society Committee on the Status of Women in Astronomy, 2003. [dostęp 2026-05-01]. (ang.).
  4. ↑ J. J. O'Connor, E. F. Robertson: Biography – Richard Feynman. MacTutor History of Mathematics Archive, University of St Andrews, 2002. [dostęp 2026-05-18]. (ang.).
  5. 1 2 Jim Ottaviani, Leland Myrick: Feynman. New York: First Second, 2011. ISBN 978-1-59643-259-8. (ang.).
  6. ↑ James Gleick: Geniusz. Życie i nauka Richarda Feynmana. tłum. Piotr Amsterdamski. Poznań: Zysk i S-ka, 1999. ISBN 83-7150-426-8. (pol.).
  7. ↑ Joan Feynman. Jewish Women's Archive, 2013-01-16. [dostęp 2026-05-18]. (ang.).
  8. ↑ Stephen B. Gabriel. Joan Feynman. „Physics Today”. 74 (2), s. 59, 2021. DOI: 10.1063/PT.3.4684. Bibcode: 2021PhT....74b..59G. (ang.).
  9. 1 2 3 4 5 6 Joan Feynman: Physics Matters at Syracuse University, Volume 2, September 2007: Correspondence from Alumni. Syracuse University, Department of Physics, 2007-09. [dostęp 2026-05-18]. (ang.).
  10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Joan Feynman: From auroras to anthropology. W: Christopher Riley: A Passion for Science: Tales of Discovery and Invention. pod red. Suw Charman-Anderson. FindingAda, 2015. (ang.).
  11. 1 2 Joan Feynman, Caltech & KITP: Climate Stability and its Effect on Human History. University of California, Santa Barbara. [dostęp 2026-05-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-03)]. (ang.).
  12. ↑ Anabel Ford, Ronald Nigh: The Maya Forest Garden: Eight Millennia of Sustainable Cultivation of the Tropical Woodlands. Routledge, 2016, s. 229. ISBN 978-1-315-41792-9. (ang.).
  13. ↑ Joan Feynman Hirshberg: Infrared lattice absorption in crystals of diamond structure. Syracuse: Syracuse University, 1958. OCLC 850002464. (ang.).
  14. 1 2 3 Dr. Joan Feynman. NASA. [dostęp 2026-05-20]. (ang.).
  15. 1 2 3 4 5 Space and Astrophysical Plasmas: People: Joan Feynman. Jet Propulsion Laboratory. [dostęp 2026-05-01]. (ang.).
  16. 1 2 David Collins, Joan Feynman. Early Prediction of Geomagnetic Storms (and Other Space Weather Hazards). „Journal of Geophysical Research”, 2000. DOI: 10.1029/1999JA000279. (ang.).
  17. ↑ N. U. Crooker, J. Feynman, J. T. Gosling. On the high correlation between long-term averages of solar wind speed and geomagnetic activity. „Journal of Geophysical Research”. 82 (13), s. 1933–1937, 1977. DOI: 10.1029/JA082i013p01933. (ang.).
  18. 1 2 3 Alexander Ruzmaikin, Joan Feynman. Search for Climate Trends in Satellite Data. „Advances in Adaptive Data Analysis”. 1 (4), s. 667–679, 2009. DOI: 10.1142/S1793536909000266. (ang.).
  19. ↑ Joan Feynman, Alexander Ruzmaikin. Climate stability and the development of agricultural societies. „Climatic Change”. 84 (3–4), s. 295–311, 2007. DOI: 10.1007/s10584-007-9248-1. (ang.).
  20. ↑ Alexander Ruzmaikin, Joan Feynman, Yuk L. Yung. Is solar variability reflected in the Nile River?. „Journal of Geophysical Research: Atmospheres”. 111 (D21), s. D21114, 2006. DOI: 10.1029/2006JD007462. [dostęp 2026-05-06]. [zarchiwizowane z adresu]. (ang.).
  21. ↑ NASA Finds Sun-Climate Connection in Old Nile Records. NASA, 2007-03-19. [dostęp 2026-05-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-03-28)]. (ang.).
  22. ↑ Joan Feynman. International Astronomical Union. [dostęp 2026-05-01]. (ang.).
  23. ↑ My work and career: The NASA Exceptional Scientific Achievement Medal. Web of Stories. [dostęp 2026-05-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2025-11-13)]. (ang.).

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
  • Joan Feynman. Web of Stories. [dostęp 2026-05-20]. (ang.). – cykl wywiadów filmowych z Joan Feynman
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Joan_Feynman&oldid=80120963”