Mainz

Dit artikel is gesjreve (of begós) in 't Heëlesj. Laes hie wie v'r mit de versjillende saorte Limburgs ómgaon.

Mainz (Nederlands, veraoderd: Ments; Franzuuesisj: Mayence; Latien: Mogontiacum) is de hoofsjtad en groeëtste sjtad van d'r Duutsje deelsjtaat Rienland-Palts. De sjtad telt óngeveer 224.000 iwuuenesj, is krinkvrei en ligk aa g'ne wesoever van d'r Rien. Ze is de groeëtste sjtad i g'n historische sjtreek Rheinhessen, e huuevelechtig gebeed mit wiengaarde. Sjuuns aa g'ne uueverkank va g'ne Rien ligk Wiesbaden, de hoofsjtad va noabersjtaat Hesse.

De sjtad Mainz is óntsjtange óp de plaatsj van 'n Keltische nederzetting. Hei sjtichde d'r Romeinse generaal Drusus in 13 v. Chr. le legerkamp wat Mogontiacum genumd woeëd. Mit name de bruk uuever g'ne Rien woar va strategisch belang. Mogontiacum woar seër 90 n. Chr. de hoofsjtad va g'n provins Germania Superior, die vanaaf 300 n. Chr. Germania Prima ging heesje. Mainz woar al vanaaf d'r veerde ieëw e busdóm. In 406 woeëd de sjtad veroverd en geplunderd durch de Vandale, Alane en Suebe. Noa d'r tied va de Groeëte Volkerverhoezing woeëd de sjtad almieëlich e wichtig centrum in de wie umgeëving. In 480 veel ze i heng van de Franke. In d'r achste ieëw woeëd Mainz e kirklich centrum van woe-oet Bonifatius de missionering van vuurnamelich de Sakse in Noard-Duutsjland deeg organisere. In 782 kreeg de sjtad de sjtatus van aartsbusdóm. De bussjoppe houwe ooch weltliche mach en woar keurvorste in 't Hillig Roeëms Riek. Bussjop Willigis leet d'r dóm va Mainz en de Sint-Stephanuskirk boewe, die ooch huuj 't beeld van de sjtad bepale.

In 1476 kreeg Mainz 'n universiteet, wiewaal ze in d'r 16e ieëw woeëd gesjloate. De bookdrukkóns, oetgevónge durch d'r i Mainz geboare Johannes Gutenberg, maakde 'n sjnel versjpreiding van pamflette en reformatorische ideeë meugelich, wiewaal de sjtad ummer katholiek gebleëve is. In d'r Dertigjöärige Kreeg koom ze i heng va Zjweëdse troepe, die doa tusje 1632 en 1634 hun militair hoofkerteer vestigde en de lutherse kirkorde inveurde. E groeët gedeelte van de sjtad woeëd herópgeboewd i baroksjtiel. Dees monumentaal boewwirke bepale nog ummer mede 't sjtadsbeeld.

De ideeë van de Franzuësisje Revolutie sjloege ooch aan i Mainz. Wie de Franzuuese dele van 't Hillig Roeëms Riek bis aa g'ne Rien veroverde, vluchde d'r keurvors en aartsbussjop. In 1793 repe de revolutionair troepe oet Frankriek de Republiek Mainz oet, d'r ieësjte Duutsjtalige sjtaat mit e democratisch sjtelsel. Mainz woeëd evvel al in 'tzelfde joar tiedes 't Beleg va Mainz heroverd durch 'n coalitie van 't Hillig Roeëms Riek mit ónger mieë Pruse. Heinoa volgde 'n periode woe-in de sjtad aafwisselend i Franzuuesisje heng koom of in die van de coalitie. De sjtad gruide hel in d'r 19e ieëw. Durch Ingelsje bombardemente tusje 1942 en 1945 woeëd e groeët gedeelte va de sjtad verwoes. Noa d'r Ieësjte en d'r Twieëde Weltkreeg woeëd alles aa g'ne linkeroever va g'ne Riene ópnui bezat durch de Franzuuese. 't Gedeelte aa g'ne rechterkank va g'ne Rien woar de Amerikaanse bezettingszone. Zoeë koame e paar sjtadsdele aa g'ne oeësoever va g'ne Rien binne de sjtadsgrenze va buursjtad Wiesbaden te ligke en dus binne de grenze va deelsjtaat Hesse. In 1946 kreeg Mainz weer 'n universiteet. De ouw sjtad woeëd gerestaureerd en 't middelieëws sjtroatepatroeën bleef intak.

Brónne

Dit artikel is gebaseerd óp, meh neet vertaald oet, 't Duutsj- en Nederlandstalig artikel.