Voltarius

Voltarius

Res apud Vicidata repertae:

Voltarius: imago

Voltarius: subscriptio

Nativitas: 21 Novembris 1694; Lutetia
Obitus: 30 Maii 1778; Lutetia
Patria: Francia Borboniensis
Nomen nativum: François-Marie Arouet

Familia

Genitores: François d'Arouet; Marguerite d'Aumard
Coniunx: no value

Memoria

Sepultura: Pantheon Parisiense, Abbaye de Sellières

Voltarius a Nicolao de Largillière anno fere 1725 pictus (Palatium Versaliense)

Cena Friderici Magni in palatio Sanssouci. Voltarius ad sinistram partem videtur. Pictura anno 1850 ab Adolpho von Menzel confecta, anno 1945 in incendio deleta

Voltarius. Sculptura Ioannis Antonii Houdon, 1778 (Pinacotheca Nationalis Vasingtoniae)

Reliquia Voltarii ad Pantheon Parisiense die 11 Iulii 1791 translata (Jacques-Antoine Dulaure, Esquisses historiques des principaux événemens de la révolution v. 2, (Lutetiae, 1823)

Sepulcrum Voltarii in Pantheo Lutetiae positum.

Franciscus Maria Arouet, agnomine Voltarius, vel Voltaerius vel etiam Voltairius, Francogallice François-Marie Arouet, dit Voltaire (Lutetiae natus die 21 Novembris 1694; ibidem mortuus die 30 Maii 1778), fuit Francicus Aevi Illuminationis scriptor, historicus, philosophus, editor encyclopaedicus, poeta, qui dicacitate, oppugnationibus Ecclesiae Catholicae constitutae, et suasione libertatis religionis, libertatis loquendi, et separationis ecclesiae civitatisque innotuit. Eius opus notissimum est Candide, ou l'Optimisme (Candidus, seu optimismus), satura de philosophia Leibnitiana.

Voltarius, vir ingenio acuto, iura praecipua vel arbitria civium acriter defendit, in quibus sunt arbitrium cuique religionis optandae modo deismo et ius cuiusque aequo iudicio fruendi. Cum leges tunc in Gallia licentiam aperte dicendi coercuerint, consilium tamen audacter omnibus Voltarius dabat mutandos esse et civitatem totam et ordinem in ea hominum. Acri mente obiurgavit in schedis acerbis ecclesiam Christianorum et institutiones Galliae. Anno 1763, damnato capitis et supplicio adfecto Ioanne Calas, opus Traité sur la tolérance de tolerantia religiosa contra illud iudicium scripsit.

Academiae Francicae sodalis, in Academiam anno 1746 cooptatus est. Sodalis etiam fuit Lobiae Les Neuf Soeurs.

Vivus imprimis ut summus aetatis suae poeta colebatur, qui post Corneille et Racine inter poetas tragicos princeps haberetur. Posteri ordinem inverterunt: tragoediae enim e theatris exciderunt, dum narrationes, in primis fabula quae Candide inscribitur, libri ad pugnam compositi, ut Lettres philosophiques, Dictionnaire philosophique, Traité sur la tolérance, opera historica, ut Le Siècle de Louis XIV et Essai sur les mœurs, epistulae denique et publicae causae, ante omnes causa Calasiana, ubique terrarum leguntur et tractantur. Tolerantiae patronus, superstitionis et fanaticorum adversarius declaratus, quae omnia uno nomine l'Infâme appellabat, hominum iniuste damnatorum defensor, novam quandam scriptoris personam effingere adiuvit: hominis litterati qui fama sua publicis causis servit, qualem posteriores Francogallice intellectuel nominaverunt. Nomen ipsius in adiectivum abiit: esprit voltairien Francogalli dicunt ingenium ironia, dubitatione, libertate reprehendendi mixtum.

Vita

Pueritia et institutio (1694–1726)

Familia Arouet e vico Sancti Lupi in pago Pictaviensi orta est, ubi eius maiores artem coriariam aetate recentiore exercuisse traduntur. Maiores paulatim per mercaturam et munera publica ad digniorem condicionem ascenderunt; avus, pannorum mercator, Lutetiam commigravit. Pater eius, Franciscus Arouet, primum tabellio publicus, deinde, munere empto, sportularum apud Cameram rationum regiarum exactor fuit (Francogallice receveur des épices à la Chambre des comptes); vir severus et probus, inter cuius clientes familiae Richelaei, Sully,^? Saint-Simon^(en), ipsa denique Ninon de Lenclos^(en) numerabantur. Mater, Maria Margarita Daumard, e familia togata tum ad honores ascendente orta, mense Iulio anni 1701 mortua est, cum filius septimum annum ageret; de qua postea fere numquam locutus est.

Franciscus Maria ex quinque liberis natu minimus fuit; e ceteris duo tantum superfuerant: Armandus frater maior, postea Iansenismi sectator rigidus, et Margarita Catharina soror, cuius liberi, Maria Ludovica Denis et abbas Mignot, magnas in vita avunculi partes acturi erant. De ipso die natali ambigitur: tabulae baptismales diem 22 Novembris 1694 indicant et puerum pridie natum esse testantur; Voltarius autem semper affirmabat se mense Februario eiusdem anni natum esse, verumque patrem suum non Franciscum Arouet tabellionem, sed quendam Rochebrune, militem et cantionum scriptorem, fuisse innuit. Sive vera haec narratio fuit sive iocus, fastidium generis sui ostendit; ipse tamen a suis et rei familiaris administrandae peritiam et nobilium patrocinia accepit. Qui sert bien son pays n'a pas besoin d'aïeux, ut postea in tragoedia Mérope legitur.

Anno 1704 puer in collegium Ludovici Magni, celeberrimam Societatis Iesu scholam, receptus est; ibi septem annos mansit. Litteris Latinis, arte dicendi, exercitatione in utramque partem disputandi imbutus est; ludos quoque scaenicos, quos patres quotannis curabant, adamavit. Magistros habuit patres Porée et Tournemine, quibus gratum animum semper servavit; condiscipulos habuit fratres d'Argenson, postea regis ministros, comitem d'Argental, perpetuum deinde amicum et rerum litterariarum procuratorem, Cideville, Fyot de La Marche. Patrinus eius, abbas de Châteauneuf, puerum in circulum Templi, Epicureorum hominum coetum, introduxit et ad Ninon de Lenclos iam senem adduxit; quae moriens ei pecuniam ad libros emendos legavit.

Anno 1711, e collegio egressus, studium iuris, ad quod pater eum destinabat, recusavit; versus scribebat et convivia Templi frequentabat. Pater iratus eum primum Cadomum, deinde anno 1713 Hagam Comitis misit, ut legato Francogallico ab epistulis esset; sed, cum amor eius in puellam quandam e familia reformata ortam, Olympiam Du Noyer nomine, deprehensus esset, statim domum revocatus est. Postea apud Caumartinum senem in villa Saint-Ange aliquamdiu moratus, multa de Henrico IV deque aula Ludovici XIV audivit, unde postea semina carminis epici et operis historici cepit. Anno 1716, cum eum versus in ducem Aurelianensem scripsisse crederent, Sulliacum relegatus est; die 16 Maii 1717, propter scripta insolentiora, quorum in numero erat carmen Latinum Puero regnante, in arcem Bastilliam coniectus est. Ibi per undecim menses retentus tragoediam Œdipe et carmen epicum de Henrico IV elaboravit.

Mense Aprili 1718 dimissus, die 18 Novembris eiusdem anni tragoediam Œdipe in theatro Francogallico (Comédie-Française) docuit summoque plausu exceptus est: fabula, quae cum Sophocle et Corneille certare audebat, ter denis fere spectaculis paene continuis acta est, qui numerus maximos illius aetatis successus fere duplo superabat; auctori pensio ab Aurelianensi duce data est. Interim, e Bastillia egressus, "Arouet de Voltaire", mox "Voltaire" tantum, se subscribere coeperat. Unde nomen ductum sit incertum: plerique litteras nominis "Arouet l(e) j(eune)" transpositas esse putant, alii a praedio quodam repetunt. Quidquid est, filius tabellionis nomen sibi finxit quod nemini deberet.

Decennium sequens splendidum simul et lubricum fuit. Magnates, aulam Sceaux ducissae du Maine, circulos urbanos frequentabat; anno 1723 carmen suum epicum, tum La Ligue inscriptum, de concordia civili contra fanaticos compositum, clam edidit magno cum adsensu. Anno 1722 patrem amisit; anno 1723 variolis paene periit; in theatro Artémire et Mariamne mediocriter placuerunt. Triginta tamen annos natus primus suae aetatis poeta habebatur, ubique receptus, ab Aurelianensi duce, deinde a regina pensione ornatus.

Exeunte Ianuario 1726 eques de Rohan-Chabot, e vetustissima gente ortus, eum de nomine coram irrisit: utrum Arouet an de Voltaire vocaretur. Responsum varie traditur; sed omnibus modis homo novus contra nobilitatem natalium nobilitatem ingenii vindicabat. Paucis post diebus famuli equitis Voltarium, ex aedibus Sulliacis ad cenam vocatum, in viam elicuerunt fustibusque ceciderunt, domino spectante. Quibus rebus factis, amici nobiles eum deseruerunt. Voltarius arte gladii se exercebat et sibi armis satisfieri velle palam dictitabat; gens Rohania litteras regias impetravit, et die 17 Aprilis 1726 poeta iterum in Bastilliam ductus est. Inde mense Maio ea condicione emissus est, ut polliceretur se in Angliam transiturum. Haec res virum in perpetuum signavit: didicit enim quantum apud potentes valerent ingenium et gloria litterarum, et inde persuasum habuit scriptorem non esse liberum nisi divitem, sui iuris et, si fieri posset, extra manum regiam positum.

In Anglia (1726-1728)

Voltarius vere anni 1726 in Angliam pervenit, aeger animo pecuniaeque inops; ibi duos circiter annos et sex menses mansit, nisi quod aestate eiusdem anni semel clam in Galliam rediit, ut Rohanium quaereret, sed frustra. Haec mora inter fecundissima vitae eius tempora numeratur. Bolingbroke, virum publicis rebus versatum et de rebus divinis libere sentientem, quem iam anno 1722 in Gallia cognoverat, ibi rursus convenit; magnam huius temporis partem apud Everardum Fawkener, mercatorem in vico Wandsworth dicto habitantem, egit; linguam Anglicam mira celeritate didicit; cum Berkleio, Gay,^? Pope,^? et Swift^? familiaritatem iniit; fabulas scaenicas Gulielmi Shakesperii cognovit, cuius nomen operaque postea in Europa continentali divulgavit, quamquam eum ingenio quidem praeditum, iudicio autem carentem censebat: un barbare aimable, un fou séduisant, ut ipse scripsit.

Duae res eum maxime moverunt. Newtono vere anni 1727 mortuo, sollemnes exsequiae Westmonasterii celebratae sunt: Voltarius secum reputabat quaenam sors Cartesium, si Lutetiae mortuus esset, mansura fuisset; ab ipsa Newtoni nepte fabulam de pomo cadente audivit, quam unus e primis divulgavit. Praeterea civitatem observabat in qua libertas credendi atque libros edendi, sectarum multitudo, honos mercaturae litterisque tributus a Francogallicis institutis longe discreparent. Angliam quidem postea aliquanto ornatiorem quam revera erat descripsit; haec tamen primum ei exemplum civitatis recentioris praebuit.

Accessit etiam utilitatis ratio: subscriptione, cui aula favebat, adiutus, Londinii anno 1728 editionem emendatam absolutamque carminis epici publicavit, quod iam La Henriade inscribebatur et reginae Carolinae dedicatum erat; duos praeterea libellos Anglice conscriptos exeunte anno 1727 praemiserat, quibus lectorum animos ad opus praepararet. Hoc negotium, quaestu non vacuum, famam eius per totam Europam magnopere auxit. Exeunte anno 1728 clam in Galliam rediit, librum de gente Anglica iam animo volvens.

Opes et libertas (1729-1734)

Lutetiam vere anni 1729 reversus, Voltarius primum omnium divitias sibi comparavit, sine quibus liber esse non posse putabat. Magnam lucri occasionem praebuit error Le Peletier des Forts, summi aerarii praefecti. Is sortitionem publicam instituerat, qua aes alienum civitatis solveretur. La Condamine mathematicus animadvertit eum qui omnes sortes emisset certum lucrum facturum esse; Voltarius igitur societatem ad eas emendas initam ingressus est. Hoc consilium, quamquam legibus non adversabatur, ministro displicuit; Voltario tamen ingentem pecuniam attulit, fortasse quingenta milia librarum Francicarum. Huic lucro accessit audax syngrapharum ducatus Lotharingici emptio; deinde anno 1730 paternam hereditatem accepit. Ita sex et triginta annos natus amplius decies centena milia librarum possidebat.

Fortuna eius postea numquam imminuta est. Fratribus Pâris, celeberrimis illius aetatis argentariis, suadentibus, pecuniam collocavit in exercituum commeatibus et in mercatura maritima Gaditana. Maxime vero pecuniam magnatibus mutuam dedit, ut ab eis pensiones annuas aut vitalicias acciperet; inter eos erant duces de Richelieu, de Bouillon et de Villars. Id duplici consilio fecit. Pensiones enim vitaliciae, ex infirma eius valetudine computatae, ei, qui ultra octoginta annos vixit, magnum fructum tulerunt; nobiles autem debitores totidem patroni facti sunt, qui quieti eius consulerent. Anno 1749 Longchamp, minister eius, reditus illius anni ad septuaginta quinque fere milia librarum aestimavit; postea, cum in praedio Ferney habitaret, inter ditissimos regni homines numerabatur. Hanc pecuniae curam, scriptoribus illius aetatis insolitam, multi ei vitio dederunt. Hac enim una ratione, ut dicebat, efficiebatur ne aut necessitate aulicus aut bibliopolarum mercennarius fieret. Numquam ex scriptis suis victum quaesivit, sed emolumenta operum plerumque histrionibus bibliopolisque reliquit.

Eisdem annis gloria eius litteraria crevit. Liber historicus, qui Histoire de Charles XII inscribitur (1731), de rege Sueciae, quamquam ob rationes publicas prohibitus, diu tamen clam legebatur. Tragoediae autem Brutus (1730) et Zaïre, die 13 Augusti 1732 primum acta, eum principem tragicorum sui saeculi fecerunt. Haec posterior amoris fabulam narrat inter Orosmanem soldanum et captivam Christianam. Post mortem Hadrianae Lecouvreur, actricis cui, quia in scaena egerat, sepultura Christiana negata erat, Voltarius anno 1730 carmen indignatione plenum scripsit, quo futura iam certamina praenuntiabat.

Praecipuum huius temporis opus primum Londinii Anglice prodiit (Letters Concerning the English Nation, 1733), deinde anno 1734 Francogallice, eo titulo quem posteritas retinuit: Lettres philosophiques. Quasi de itinere narrans, Voltarius in quattuor et viginti epistulis, quibus postea vicesima quinta de Pascalis Pensées addita est, Angliam ita depingit ut eadem opera multa Franciae instituta tacite reprehendat. Primae epistulae terram ostendunt in qua diversae religiones sine discordia coluntur: C'est ici le pays des sectes; quisque Anglus, ut liber homo, qua velit via ad caelum tendit. In mercatorum foro Londiniensi Iudaei, Mahometani Christianique inter se negotiantur neque quemquam infidelem vocant praeter decoctores: mercatura enim coniungit quos religio dividit. Sequuntur laudes rei publicae temperatae, insitionis variolarum atque honoris quo litterati afficiuntur; praecipue autem doctrinae Lockii Newtonique exponuntur atque Cartesii rationibus opponuntur. Nam Lockius, ut ait Voltarius, interdum affirmare audet, etiam dubitare. Ultima epistula, adversus Pascalem scripta, hominem non natura corruptum, sed felicitatis etiam in hac vita capacem esse contendit. Cum inter annos 1734 et 1739 viginti fere milia exemplorum divulgata essent, liber tantam apud doctos Europaeos famam adeptus est, quantam tum liber eius generis adipisci poterat.

Liber ingens scandalum movit; Gustavus Lanson eum postea primum in veterem rerum ordinem telum coniectum appellavit. Die 10 Iunii 1734 senatus Parisiensis librum publice lacerari atque comburi iussit; litterae regiae ad auctorem comprehendendum datae sunt. Is tum in Burgundia nuptiis ducis de Richelieu intererat. Voltarius in Campaniam, prope fines Lotharingiae, confugit. Ibi in castellum semirutum Aemiliae du Châtelet se recepit, quam superiore anno cognoverat.

Cirey et Aemilia du Châtelet (1734-1749)

Gabriela Aemilia Le Tonnelier de Breteuil, uxor marchionis du Châtelet (1706-1749), non vulgaris patrona fuit. Mathematicae et physicae peritissima, a mathematicis Maupertuis et Clairaut instituta, Newtoni Principia in sermonem Francogallicum convertit; quae interpretatio, paulo ante mortem absoluta et anno 1759 edita, etiam nunc princeps habetur. Anno 1733 Voltarii amica facta est et quindecim annos socia studiorum mansit, marito, qui in exercitu militabat, non adversante.

Castellum de Cirey, sumptibus poetae refectum, in domum studiis deditam mutatum est: bibliotheca ampla, instrumenta physica pretiosa, theatrum domesticum, dies ad campanae sonum laboribus destinati. Ambo anno 1738 de natura ignis ad praemium Academiae Scientiarum separatim certaverunt; neuter vicit, sed utriusque commentarii typis editi sunt. Eodem anno prodiit liber Éléments de la philosophie de Newton, quo Newtoni physica in Gallia contra Cartesianos maxime propagata est. Aemilia, ingenio libero, Leibnitium in metaphysicis sequebatur, cum Voltarius Lockium solum probaret; anno 1740 suas Institutions de physique edidit. Apud eam Voltarius plane "philosophus" novo sensu factus est; et ut eius fastidium historiarum vinceret, opus de ingenio gentium concepit, quod postea Essai sur les mœurs factum est.

Cirey etiam officina litterarum fuit. Ibi tragoedias composuit Lutetiae actas: La Mort de César (1735), Alzire (1736), magno successu, Mahomet (1741), Mérope (1743), quo die auctor primum in scaenam a populo vocatus est; carmen Le Mondain (1736), in quo luxus et vitae cultioris laus tanta offensione excepta est ut auctor in Bataviam paulisper fugeret; et Discours en vers sur l'homme (1738).

Mediis annis quadragesimis aulam temptavit. Condiscipuli d'Argenson ministri erant, Pompadour marchionissa favebat; ad nuptias Delphini spectaculum La Princesse de Navarre (1745) composuit, cui Rameau musicam fecit. Carmine de victoria Fontaneiana edito, anno 1745 historiographus regius creatus est, anno 1746 in Academiam Francicam receptus, cubiculi regii minister factus. Gratia tamen fragilis erat: Ludovicus XV hominem nimis acutum non amabat. Exeunte anno 1747, cum in lusu reginae Aemilia ingentem pecuniam perdidisset et Voltarius verbum incautum Anglice dixisset, ambo aulam propere reliquerunt; ipse apud ducissam du Maine in castello Sceaux aliquot hebdomadas latuit. Quae latebra rem litterariam magnam peperit: ad hospitam noctu delectandam fabulas breves et ironicas legebat; ita natae aut maturatae sunt Memnon, Babouc et ante omnia Zadig ou la Destinée (1747-1748), primum perfectum exemplum eius generis quod ipse pro nugis habebat quodque tamen ei immortalitatem paravit: fabulae philosophicae.

Ultimi amicitiae anni partim Lunéville acti sunt, in aula Stanislai regis. Ibi Aemilia iuvenem militem et poetam Saint-Lambert adamavit; Voltarius, post iram, rem aequo animo tulit, cum iam pridem amor in amicitiam versus esset. Gravida facta, die 4 Septembris 1749 filiam peperit et sexto post die, duos et quadraginta annos nata, e puerperio mortua est, interpretatione Newtoni inter febres absoluta. Voltarius adflictus est: non tam amicam quam dimidium sui flebat, un grand homme qui n'avait de défaut que d'être femme, ut ipse in luctu scripsit. Lutetiae vagus et aeger animi, precibus regis cuiusdam philosophi, iam diu adhibitis, tandem cessit.

In Borussia (1750-1753)

Fredericus II inde ab anno 1736, quo primam epistulam misit, Voltarium constanter colebat: princeps adulescens ei librum suum Anti-Machiavel tradiderat corrigendum edendumque, et ambo inde ab anno 1740 aliquotiens convenerant. Quae Ludovicus XV scriptori negabat, admirationem, familiaritatem, partes in rebus agendis, ea rex Borussiae offerebat. Mense Iunio 1750 Voltarius Berolinum profectus est; ibi cubicularius regius factus, ordine Meriti ornatus, viginti milium librarum pensione donatus est. Primi menses somnio similes fuerunt: cenae philosophicae in Sanssouci, sermones, communis in versibus regiis opera.

Res cito in deterius vertit. Speculatione dubia in syngraphas Saxonicas suscepta, Voltarius hieme 1750-1751 in litem famosam cum Abraham Hirschel, gemmario Iudaeo, incidit: quam litem apud iudices vicit, apud hominum existimationem perdidit, gravemque a rege castigationem accepit. Dicta relata venenum addiderunt: rex hospitem aurantio simillimum esse dixisse ferebatur, cuius suco expresso cortex abicitur; Voltarius autem dicebat se regi quasi fullonem esse, qui versus sordidos purgaret. In aula tam parva aemulatio cum Maupertuis, Academiae Berolinensis praeside, rem perfecit.

Potsdamiae tamen Voltarius uni e summis operibus extremam manum imposuit. Le Siècle de Louis XIV, viginti annorum studiis paratum, exeunte anno 1751 Berolini prodiit: non vitam regis, sed, ut ipse praefatur, ingenium hominum saeculo omnium maxime erudito describere voluit, quod inter quattuor magnas humanitatis aetates cum Graecia Periclis, Roma Augusti, Italia Medicea poneret. Opus a proeliis ad artes, scientias, mercaturam, instituta animos convertit novamque historiae scribendae rationem aperuit.

Anno 1752 rixa erupit quae discidium attulit. Cum Maupertuis Koenigium mathematicum, qui principatum inventi cuiusdam ei abiudicaverat, per Academiam damnari curavisset, Voltarius oppresso palam adfuit, deinde in praesidem libellum salsissimum emisit, Diatribe du docteur Akakia. Rex, qui primo legens riserat, libellum deleri iussit et a cubiculario suo cautionem humilem exegit; servatis tamen exemplis, editio Batava Berolinum inundavit. Libello per carnificem combusto, Voltarius clavem cubicularii et crucem remisit, recepit, postremo mense Martio 1753 commeatum discessui similem impetravit.

Discessus in insidias vertit. Francofurti ad Moenum, in urbe libera ubi rex Borussiae nullo iure utebatur, Freytag, regis procurator, Voltarium, deinde Mariam Ludovicam Denis neptem, quae ad eum venerat, retinuit, dum volumen carminum regiorum in sarcinis relictum recuperaretur. Custodia, contumeliosa et aspera, a Iunio in Iulium 1753 duravit; cuius rei memoriam Voltarius numquam deposuit, et in commentarios post mortem edendos acerbissime effudit, quamquam paucis post annis cum rege per epistulas in gratiam rediit. Ex Borussia hanc sententiam reportavit: homini libero sub umbra regis, etiam philosophi, locum non esse.

His rebus gestis, homo sine patria erat: Borussia ei clausa erat, et Ludovicus XV eum Lutetiam adire vetuerat. Decem et octo menses inter Alsatiam et Lotharingiam erravit: Argentorati, Colmariae, in monasterio Senoniensi, ubi Augustinus Calmet monachus bibliothecam historiae studiis aperuit, ad aquas Plombières, Lugduni postremo. Exeunte anno 1754 Genavam accessit, in civitatem reformatam ubi Theodorus Tronchin medicus clarissimus artem exercebat; ineunte anno 1755, per interpositas personas, cum catholici ibi praedia possidere non possent, villam ad portas urbis emit, quam les Délices nominavit, conducta praeterea ad hiemes domo prope Lausannam. Sexaginta annos natus, vagus ille possessor factus est.

A Delicis ad Ferney: patriarcha (1755-1778)

Olisipo, Rousseau, Candide

Die 1 Novembris 1755 terrae motus, quem aestus maris incendiaque secuta sunt, Olisiponem delevit multaque milia hominum oppressit. Qua clade Europa erudita vehementer commota est; Voltario autem occasio oblata est decertandi cum eo "optimismo" philosophico quem Leibnitius et Pope reliquerant, cum ea scilicet doctrina quae omnia bene se habere adfirmat et malum universae harmoniae nomine excusat. Carmine quod Poème sur le désastre de Lisbonne (1756) inscribitur consolationibus metaphysicis nudum innocentium dolorem opposuit. Cui Ioannes Iacobus Rousseau mense Augusto 1756 longa epistula respondit, providentiam defendens et cladem homini imputans, qui urbes septenorum tabulatorum aedificaret; Voltarius urbane elusit. Simultas inter duos viros, controversia deinde de theatro Genavensi et privatis offensis aucta, inter celeberrimas litterarum facta est: anno 1760 Rousseau epistulam atrocem misit qua amicitiam renuntiavit, et Voltarius inter alia libello sine nomine edito respondit, quo liberos ab eo expositos esse patefecit. Ambo anno 1778, paucis hebdomadibus inter se, mortui sunt; postea inviti in eodem Pantheo coniuncti sunt.

Altissimum tamen de malo responsum Voltarius nec carmine nec epistula, sed fabula dedit. Exeunte anno 1757 inchoata, anno 1758 perfecta, ineunte anno 1759 a fratribus Cramer, bibliopolis Genavensibus, edita est fabula quae Candide ou l'Optimisme inscribitur. Narrat casus iuvenis simplicis, e castello expulsi quod le plus beau et le plus agréable des châteaux possibles vocatur, et per orbem terrarum acti, quem bellum, quaestiones de fide habitae, naufragium, ipse ille terrae motus Olisiponensis, servitus, avaritia vastant. Pangloss praeceptor contra omnem rerum evidentiam docet tout est au mieux in ce meilleur des mondes possibles (omnia optime fieri in optimo mundorum possibilium); Martin tristis contrarium tenet; inter utrumque Candide usu rerum modestam sapientiam discit, quae clausula omnium litterarum Francogallicarum maxime tractata continetur: Il faut cultiver notre jardin (hortum nostrum colendum esse). Quod nec desperationem nec civitatem fictam significat, sed laboris utilis disciplinam homini propositam, in mundo cuius ultima ratio nos fugit. Successus ingens fuit: viginti fere milia exemplorum iam anno 1759 divendita esse creduntur, aliae super alias editiones et furtivae impressiones, frustra negante auctore, qui opus suum iocum scholasticum vocabat. Candide etiam nunc omnium Voltarii operum maxime legitur et inter libros Francogallicos saepissime in alias linguas conversos numeratur.

Dominus vici Ferney

Villa Delicarum non nisi statio esse poterat: res publica enim Genavensis, ubi presbyteri Calviniani theatrum vetabant, comoedias domesticas advenae aegre ferebat, et commentarius "Genève" in Encyclopédie anno 1757 editus, a philosopho d'Alembert^? post moram apud Voltarium scriptus, cum pastores Genavenses ad Socini^? placita inclinare significaret, diuturnum motum excitavit. Inter exitum anni 1758 et initium anni 1759 scriptor, in finibus quidem Francogallicis sed quattuor fere milibus passuum a Genava, dominium vici Ferney emit, addito vicino agro Tournay: dictitabat enim philosopho pluribus latibulis opus esse, ut canes instantes effugeret. Finibus prope positis, longinquitate a Versaliis et fama Europaea tutus, anno 1760 ibi consedit; inde duodeviginti annos non discessit.

Ferney novum Voltarium ostendit, dominum aedificatorem et agrorum cultorem. Vicum miserum, vix ducentorum capitum, vectigalibus et decimis oppressum invenerat; intra viginti annos vicum in oppidum prosperum auxit, quod plus quam mille incolas haberet. Paludes siccavit, agros novavit, domos exstruxit, ecclesiam refecit, cuius fronti titulum notissimum inscribi iussit: Deo erexit Voltaire (soli Deo, nullo interposito). Officinas tibialium sericorum et reticulorum condidit; deinde, cum motibus civilibus Genavensibus anno 1770 opifices horologiorum, "natifs" dicti, in vias eiecti essent, eos frequentes recepit et officinam horologiorum instituit, quae paucis annis per totam Europam negotiata est. Senex ipse institoris partes apud reges agebat: horologia sua Catharinae II, quae magno pretio emit, Frederico, aulae Francogallicae, ipsi denique Turcarum soldano collocavit; annuus quaestus ad multa centena milia librarum Francicarum pervenit. Simul pagum Gex vectigalium vinculis liberare contendit, puellas vici dotavit ac collocavit, mensam omnibus ex tota Europa advenientibus aperuit, quibus castellum inter primarias itineris stationes erat: se ipse cauponem Europae vocabat. Epistula versibus anno 1772 scripta rem sine falsa modestia complexus est: J'ai fait un peu de bien, c'est mon meilleur ouvrage (se aliquantum boni fecisse, idque optimum suorum operum esse).

Domus suos habebat: Mariam Ludovicam Denis, neptem, vitae sociam, quae rem domesticam maiore splendore quam ordine administrabat quaeque, orta simultate, duos fere annos (1768-1769) afuit; Wagnière scribam fidelem; et inde a Decembri anni 1760 Mariam Corneille, magni poetae tragici longinquam et pauperem cognatam, quam Voltarius recepit, erudivit, pecunia ex commentariis in eius commodum editis redacta dotavit, qui Commentaires sur Corneille (1764) inscribuntur et in quibus admiratio cum severitate certat.

Écrasez l'Infâme

Ex Ferney inde ab annis 1759-1760 Voltarius signum illud emisit quod nomini eius adhaesit: Écrasez l'Infâme (opprimite illam infamem), in subscriptionibus epistularum mox in Écr. l'inf. contractum. Quae verba, a Frederico II in epistula ad Voltarium mense Maio anni 1759 data usurpata priusquam ab ipso in belli tesseram verterentur, non Christianam religionem ipsam designant, cuius mores se revereri Voltarius profitebatur, sed quidquid religio constituta, ut ipse iudicabat, superstitionis, dogmatum absurdorum, persecutionum, fanaticae crudelitatis peperisset: quaestiones de fide, caedem nocte Sancti Bartholomaei factam, rogos, theologorum lites in causas civitatis conversas.

Bellum contra "Infamem" apparatu scriptorum ante inaudito gestum est. Biblia assidue legebat, quae melius quam plerique adversarii noverat; eorum repugnantias et incredibilia in compluribus opusculis, sub manu et alienis nominibus divulgatis, persequebatur: Sermon des cinquante, Examen important de milord Bolingbroke (1766), Questions de Zapata (1767), La Bible enfin expliquée (1776). Per totam vitam, ut docti computaverunt, plus centum septuaginta nominibus fictis usus est, artemque palam negandi ad summum perduxit: nam ea scripsisse negare quae omnes ei tribuebant simul praesidium iuris et ludus cum potestate erat.

Caput totius apparatus mense Iulio anni 1764 prodiit: Dictionnaire philosophique portatif, opus litterarum ordine digestum, commentariis brevibus et mordacibus, cuilibet lectori erudito facile lectu; cuius ipsa exiguitas belli quaedam denuntiatio erat, arma levia adversus ingentia theologorum volumina. Liber, statim damnatus et Genavae, in Batavia, deinde Lutetiae mense Martio 1765 flammis datus, per novas editiones semper auctus est, anno 1769 La Raison par alphabet factus, et in novem volumina operis Questions sur l'Encyclopédie (1770-1772) excrevit, quae sunt quasi encyclopaedia unius hominis. Mediis praeterea annis quinquagesimis Voltarius ad Encyclopédie a philosophis Diderot et d'Alembert editam commentarios de litteris et historia contulerat, et incepto annis 1758-1759 periclitanti adfuit, quamquam molem nimis gravem nimisque cautam iudicabat.

Bellum duplici fronte gerebatur: nam patriarcha non minus adversabatur atheorum studio, quod in circulo Parisiensi baronis d'Holbach increbrescebat. Deista, vel ut ipse sero maluit "theista", Deum quendam architectum ratione ex ordine mundi concludi tenebat, et fidem in Deum praemia poenasque reddentem societati necessariam: quae sententia versu illo anni 1768 notissimo continetur: Si Dieu n'existait pas, il faudrait l'inventer (si Deus non esset, fingendus esset). Contra librum Système de la nature a barone d'Holbach editum (1770) religionem naturalem defendit, ad unius summi Numinis cultum et communem iustitiae regulam redactam.

Causae maximae: Calas,^? Sirven,^? La Barre^?

Singularis tamen gloria Ferney minus ex hoc bello librorum quam ex serie causarum publicarum orta est, quibus Voltarius hominibus a iudicibus oppressis adfuit et novum interveniendi genus instituit.

Prima et celeberrima causa Tolosae coepit. Die 13 Octobris 1761 Marcus Antonius Calas, filius natu maximus mercatoris reformati, in taberna familiae mortuus inventus est; rumor populi statim patrem, Ioannem Calas, accusavit, quod filium, ne ad Ecclesiam Romanam transiret, necavisset. Quaestione praeiudiciis et vitiis infecta peracta, senatus Tolosanus senem damnavit; qui innocentiam suam usque in supplicio testatus, die 10 Martii 1762 rota fractus, deinde strangulatus et crematus est. Familia dissipata, bona publicata sunt.

His rebus exeunte Martio cognitis, Voltarius, primo incredulus, rem ipse quaesivit, testes interrogavit, unum e filiis apud se recepit, sibique persuasit errorem iudicialem immanem commissum esse, ex furore fanaticorum unius urbis et vitiis quaestionis occultae ortum, quae sine patrono, sine causis sententiae redditis agebatur. Tum pugnam triennii instituit, rationibus mire novis: epistulae centenae ad ministros, ad reges, ad homines gratiosos missae; libelli ab ipso scripti aut inspirati et a patronis familiae subscripti; commentarii quibus vidua et liberi ante oculos ponebantur; concitata totius Europae existimatione communi, quam ille ante omnes novam potentiam factam esse intellexerat. Ita ex privato iudicio "causa Calas"^? facta est. Die 7 Martii 1763 consilium regis libellum de retractando iudicio admisit; die 4 Iunii 1764 sententia Tolosana rescissa est; die 9 Martii 1765 novi iudices memoriam Ioannis Calas omnium sententiis restituerunt; rex pecuniam familiae dedit, regina viduam cum filiabus excepit. Verba Voltaire venge Calas (Voltarius Calas vindicat) per totam Europam percrebruerunt.

Ex causa etiam liber natus est. Traité sur la tolérance à l'occasion de la mort de Jean Calas, hieme 1762-1763 scriptus et ab exitu anni 1763 divulgatus, singularem casum in commune de intolerantia iudicium extendit: historici more demonstrat persecutionem religionis causa nec ubique nec necessario fieri, et civitates multarum religionum florere; addit consilia certa et temperata pro reformatis Francogallicis, quorum edictum tolerantiae anni 1787, novem annis post mortem auctoris latum, exitus fuit. Caput extremum, « Prière à Dieu » inscriptum, a Deo omnium hominum conditore petit que nous nous aidions mutuellement à supporter le fardeau d'une vie pénible et passagère (ut alii alios ad ferendum onus vitae laboriosae et fugacis iuvemus); quod inter celeberrimas saeculi paginas numeratur.

Aliae causae eadem ratione secutae sunt. Familia Sirven, reformata e Gallia Narbonensi, falso accusata quod filiam, ne fidem mutaret, in puteo demersisset, iam anno 1762 in Helvetiam profugerat et anno 1764 absens capitis damnata erat; quam Voltarius ab anno 1765 suscepit et anno 1771 plane restitui curavit: duabus horis, ut ipse observavit, familiam damnatam esse, novem annis opus fuisse ut innocentiae ius redderetur. Acerbior fuit causa equitis de La Barre,^? equitis iuvenis Abbavillensis,^? impietatis accusati et, nullo argumento, suspecti quod crucifixum mutilavisset: tormentis subiectus, deinde die 1 Iulii 1766, viginti annos natus, securi percussus est; corpus in rogum coniectum est una cum exemplo Dictionnaire philosophique apud eum reperto, quod cum cadavere comburi sententia iusserat. Quo facto, Voltarius, vehementer commotus, aliquamdiu de solo mutando cogitavit, deinde libello Relation de la mort du chevalier de La Barre (1766) respondit et causam anno 1775 resumpsit; restitutio non nisi anno 1793 facta est. Pugnavit praeterea pro comite de Lally,^? duce rerum Indicarum infelici anno 1766 securi percusso, cuius damnatio mense Maio 1778 rescissa est, ita ut morienti Voltario nuntiari posset; pro coniugibus Montbailli,^? parricidii absurde insimulatis; pro reformatis ad remos damnatis; pro colonis montium Iurensium, quos monachi Sancti Claudii^? iure quodam servili tenebant: quam causam morte praeventus non perfecit.

His certaminibus accessit perpetua de iure poenali cogitatio: Beccariae^? apud Francogallos interpres, cuius librum Des délits et des peines anno 1766 commentario instruxit, tormenta, quaestionem occultam, poenas immodicas, peccati et criminis confusionem accusavit, et anno 1777 librum Prix de la justice et de l'humanité edidit, quo consiliorum summam complexus est. Ita aulicus ille annorum quadragesimorum is factus est quem posteri inter prima exempla eius hominis ponunt quem Francogallice intellectuel vocant: privatus scilicet qui, sola fama fretus, palam rationem a potestate publica reposcit.

Reditus Lutetiam et mors (1778)

Tres et octoginta annos natus unum optabat: Lutetiam revisere, quam anno 1750 reliquerat quaeque ei tacito interdicto clausa manebat. Occasionem praebuit ultima tragoedia, Irène, a theatro Francogallico recepta. Die 5 Februarii 1778 Ferney reliquit; die 10 apud marchionem de Villette consedit, in ripa Theatinorum,^? quae hodie ab ipso nomen trahit. Potestates conivere maluerunt.

Secutae sunt hebdomades honorum paene continuorum. Domus Villette numquam vacua erat: quibusdam diebus aliquot centeni salutatores numerabantur, academici, legati, histriones, curiosi. Ibi Voltarius Beniaminum Franklin convenit, cuius nepoti benedixit his tantum verbis, ut fertur, pronuntiatis: Dieu et la Liberté (Deus et Libertas); Diderot quoque ad eum venit; d'Argental, amicum septuaginta annorum, recuperavit. A suis admonitus ut rem religiosam componeret, ne cadaver suum, ut histrionum corpora, in sterquilinium abiceretur, sacerdoti facili, abbati Gaultier, declarationem caute ambiguam tradidit; idem tamen die 28 Februarii professionem chartae mandavit quae nota mansit: Je meurs en adorant Dieu, en aimant mes amis, en ne haïssant pas mes ennemis, et en détestant la superstition (se mori Deum adorantem, amicos amantem, inimicos non odientem, superstitionem detestantem).

Dies 30 Martii 1778 summi honoris fuit. Academia Francica universa ei obviam processit, quod nulli antea contigerat, eumque praesidem creavit; vesperi, sexto spectaculo fabulae Irène, populus gaudio elatus imaginem eius in scaena theatri Francogallici lauro coronari iussit, spectante e podio sene lacrimante, dum turba foris equos carpenti detrahere conatur. Haec "coronatio Voltarii", statim caelata et picta, mansit ipsa imago scriptoris non a rege, qui tacuit, sed a populo consecrati.

Hi labores corpus confectum exhauserunt. Voltarius tamen, reditu in Ferney omisso, novum opus aggressus est, lexicon Academiae retractandum, cuius litteram A sibi sumpsit. Morbo, quem opii ad dolores leniendos abusus auxisse creditur, post graves hebdomadas consumptus, die 30 Maii 1778 circa horam undecimam noctis mortuus est, dimissis ante sacerdotibus qui retractationem extorquere conabantur, his verbis, ut traditur: Laissez-moi mourir en paix (sinite me in pace mori). Ultima epistula, die 26 Maii filio comitis de Lally dictata, qua rescissionem iudicii patris salutabat, his verbis claudebatur: se contentum moriturum.

Ecclesia sepulturam Lutetiae negavit. Abbas Mignot, sororis filius, interdictum fallacia elusit: cadaver, vestitum et in carpento sedens quasi viator dormiens, ut traditur, noctu in abbatiam de Scellières in Campania deductum est, cuius Mignot abbas commendatarius erat, et die 2 Iunii 1778 in solo Christiano conditum, paucis horis antequam episcopi interdictum adferretur. Cor, a marchione de Villette^? servatum, anno 1864 in Bibliothecam nationalem Francogallicam delatum est, ubi in basi statuae a Houdon statuario factae quiescit; cerebrum, post varios casus, in theatrum Francogallicum pervenit. Maria Ludovica Denis, heres, Ferney vendidit et bibliothecam avunculi, plus sex milia voluminum, multa manu eius adnotata, Catharinae II cessit: quae hodie Petropoli, in Bibliotheca nationali Russica, servatur et inter primos doctrinae fontes habetur.

Opera

Opera Voltarii inter amplissima litterarum Francogallicarum sunt: prima editio critica operum omnium, a Voltaire Foundation Oxoniensi curata, ducenta quinque volumina complectitur, annis 1968-2022 edita. Non tam altitudine speculandi, quam auctor numquam sibi vindicavit, quam amplitudine, varietate perfectioneque orationis solutae valent, quae etiam nunc exemplum claritatis, numeri, ironiae habetur.

Fabulae scaenicae

Theatrum praecipuum vitae litterariae negotium fuit: quinquaginta fere fabulas, in quibus triginta fere tragoedias, ab Œdipe (1718) ad Irène (1778) scripsit. Magni saeculi successorem se gerebat, regulis, versu duodecim syllabarum, decoro religiose servatis, sed genus intus renovare conabatur: argumentis patriis et equestribus (Zaïre, Adélaïde du Guesclin, Tancrède), locis exoticis (Alzire in Peruvia, L'Orphelin de la Chine in imperio Mongolico, Mahomet in Arabia), adfectibus et apparatu quaesitis, et apertius in dies doctrina inserta: fanaticorum accusatione in Mahomet, quod opus non sine ironia Benedicto XIV pontifici dicavit, intolerantiae in Les Guèbres. Etiam scaenam ipsam emendari curavit: anno 1759 subsellia spectatorum, quae in pulpito posita erant, sublata sunt. Princeps tragoediae per dimidium saeculum, tota Europa plaudente, sero tamen regnum suum et novo genere dramatis et Shakesperio labefactari vidit, quem ipse in Galliam introduxerat quemque iam oppugnabat. Posteritas contra eum iudicavit: tragoediae, vetustae artis vinculis adstrictae, saeculo undevicensimo e theatris excesserunt nec nisi raro, curiositatis aut documenti causa, rursus aguntur.

Carmina

Idem carminibus accidit, quae tamen primam gloriam pepererant. La Henriade, omnium temptaminum carminis epici patrii apud Francogallos celeberrimum, inter maximos saeculi successus fuit, deinde in scholarum oblivionem decidit. La Pucelle d'Orléans, carmen iocosum in Ioannam Arcensem virginem et Ecclesiam hilariter petulans, per multa decennia clam circumferebatur, magno auctoris metu, ne ab inimicis in eum verteretur. Manent carmina philosophica, Le Mondain, Discours en vers sur l'homme, Poème sur la loi naturelle, Poème sur le désastre de Lisbonne, in quibus versus disputandi telum fit, et ingens copia epistularum, fabularum versibus scriptarum, satirarum, carminum ad tempus compositorum, in quibus facilitas extemporalis eminet, quam aequales supra omnia ponebant.

Historia

Opera historica diuturnius valuerunt. Libro Histoire de Charles XII (1731), narratione vitae heroicae summa arte ducta, deinde opere Le Siècle de Louis XIV (1751), Voltarius genus ipsum penitus mutavit: historia desiit esse regum proeliorumque annales, morum praeceptio aut providentiae demonstratio, ut civilis cultus alicuius studium fieret, artes, scientias, mercaturam, instituta, mores complectens. Essai sur les mœurs et l'esprit des nations (1756), quindecim annorum laboris fructus, ad Aemiliam du Châtelet cum historia reconciliandam suscepti, consilium ad totius orbis mensuram extendit, plane contrarium est operi Bossuet Discours sur l'histoire universelle, in populo electo et Christianis defixo: nam quod a Sinis incipit, Indiae, Mahometanis, Americis locum dat. Homo, non iam Deus, historiae subiectum fit; "ingenium nationum", non iam regnorum series, eius argumentum. His Voltarius novas illi aetati rationes addidit: testimonia adhibita, fontes inter se collati et examinati, fabellae exploratae, emendationes per novas editiones perpetuae. La Philosophie de l'histoire (1765), cuius titulus fortunam fecit, et historia imperii Russici sub Petro Magno aedificium compleverunt. Habent haec opera vitia sua, quae docti notaverunt: veri similitudinem ita adhibitam ut ratio illius aetatis omnium saeculorum iudex constituatur, studia partium, documenta interdum festinanter collecta. Nihilominus Voltarius inter conditores historiae recentioris et longinquos auctores historiae cultus civilis numeratur.

Fabulae philosophicae

Saepe notatum est: eo in genere quod contemnebat, quod nugas vocabat quodque fere semper sub persona edidit, immortalitatem litterarum adeptus est. Fabula Voltariana annis quadragesimis nata est, apud Sceaux et Lunéville, et deinde omnes cogitationis gradus comitata: Zadig ou la Destinée (1748) de providentia per casus sapientis Babylonii quaerit; Micromégas (1752) gigantem e Sirio in Terram deducit, ut parvitas litium humanarum metiatur; Candide (1759) optimismum conficit; L'Ingénu (1767), in qua Huronus quidam in Armoricam delatus absurda vitae cultioris detegit, primum satiram cum adfectu paene fabulae amatoriae miscet; L'Homme aux quarante écus (1768) de re oeconomica disputat; La Princesse de Babylone (1768), Le Taureau blanc (1774), Histoire de Jenni (1775) venam ad mortis limen producunt. Ratio ubique eadem est: narratio rapida, personae quasi neurospasta per orbem actae, falsa exoticae regionis species qua omnia dici possunt, et singularum sententiarum ironia quae lectorem experimenti cogitationis socium facit. Fabula officina portatilis philosophiae Voltarianae est eiusque effectus maxime mansurus.

Libelli, miscellanea, epistulae

Circum haec opera maiora innumerabilis copia versatur libellorum, dialogorum, iocorum, sermonum fictorum, commentariorum et eorum quae ipse "rogatons" vocabat; in quibus Voltarius fortasse verissimus est: ille bellator cotidiani certaminis minoris, qui paucis hebdomadibus responsum cuilibet adversario scribere, imprimere, per totam Europam spargere poterat. Lettres philosophiques, Dictionnaire philosophique, Questions sur l'Encyclopédie huius copiae summa et ordinata capita sunt; Le Philosophe ignorant (1766), quinquaginta sex dubitationum series, speciem maxime meditantis praebet.

Restant epistulae, quas multi hodie summum eius opus, ipso inscio conditum, habent: quindecim fere milia epistularum manu eius servatarum, ad mille octingentos homines datarum, a regibus et philosophis ad bibliopolas, patronos, histriones, ignotos. Quas omnes saeculo vicensimo Theodore Besterman edidit: simul vitae commentarii diurni, totius illius aetatis speculum amplissimum, monumentum ingenii, gratiae, consilii; epistulis enim Voltarius necessarios rexit, certamina gessit, personam suam aedificavit.

Doctrina

Philosophia sine systemate

Voltarius philosophus systematis conditor non est, idque sibi laudi ducebat: scripsit enim se nec Newtoni nec Rameau ingenium habere, nec calculum integralem nec fundamenta harmoniae inventurum fuisse. Philosophia eius via est potius quam doctrina. Nititur empirismo, ut hodie dicunt, a Lockio accepto, quo nihil in mentem nisi per sensus pervenire docetur, et arte dubitandi apud Baelium discita: quod observatio adsequi non potest, ignotum manet, et veri simile est mansurum. Magnae quaestiones metaphysicae, de natura animae, de origine mali, de libertate, ei voragines erant ante quas probitas iudicium sustinere iubet; dubitationem statum incommodum, certitudinem statum absurdum esse aiebat. Ex hac dubitandi disciplina recta via mores publici eius fluunt: qui nihil pro certo habet, ius non habet alterum propter opiniones vexandi. Tolerantia apud eum non virtus mollis animi est, sed conclusio e finibus mentis humanae logice deducta.

De religione: contra "Infamem", contra atheos

Sententia eius de religione, a iuventute ad mortem fere constans, ea est quam posteriores "deismum" vocaverunt quamque ipse sero "theismum" appellare maluit: ordo mundi, sicut horologium, artificem postulat; hic philosophorum Deus, soli rationi pervius, nullum librum dictavit, nullum populum elegit, nullam Ecclesiam condidit, et regula morum quam praestat est communis quidam iusti iniustique sensus, omnibus hominibus idem. Quidquid religiones revelatae huic fundo addiderunt, dogmata, miracula, sacerdotum ordines, id apud eum superstitio est, et "Infamis" fit simulatque superstitio persequitur. Sed Voltarius pari vi doctrinam aequalium iuniorum atheorum, qui omnia ex sola materia explicabant, respuit: civitas atheorum ei fragilis videbatur, et fides in Deum praemia poenasque reddentem vinculo civili utilis, maxime apud eos quos institutio non erudit. Haec religio minima et ad usum redacta, quae re ipsa fidem a civitate et mores a theologia separat, eum facit unum e longinquis auctoribus eius rerum ordinis quem Francogalli hodie "laïcité" vocant, quod verbum ipse numquam novit.

De re publica: emendator, non eversor

In re publica Voltarius nec popularis nec rerum novarum cupidus est. Optima ei semper visa est regia potestas legibus temperata, qualem iuvenis in Anglia viderat; ea deficiente, imperium absolutum tolerabat, dummodo ratione regeretur et a sapientibus temperaretur, et spem suam deinceps in Frederico II, in Catharina II, quorum mutuae adulationes inter minus gloriosa epistularum eius capita numerantur, postremo in iuvene Ludovico XVI eiusque ministro Turgot posuit. Senatibus infestus, quorum spiritum ordinis et intolerantiam prope viderat, libertati mercaturae, iuri in unum redigendo, vectigalibus emendandis, iudiciis dominorum tollendis favebat: emendationem a summo profectam petebat. Praesensit tamen res longius ituras: annis sexagesimis scripsit omnia quae videret semina magnae conversionis iacere, cui ipse non adfuturus esset. Res novae Francogallicae eum postea sibi vindicaverunt, ad rem publicam liberam trahentes quam numquam optaverat: eius tamen emendandi studium regium nec cum republicanorum doctrina nec cum caedibus annorum 1792-1794 confundendum est.

Quae in eo reprehenduntur

Et homo et opera partes habent quas doctrina hodierna sine venia examinat. Maxime disputatur de vehementia paginarum eius contra Iudaeorum religionem: ut Christianam fidem radicitus peteret, Voltarius Biblia Hebraica populumque cui ea tribuebantur consulto denigravit, iudiciis tam duris congestis ut lectorem hodiernum offendant. Quaerunt docti quantum in eo fuerit belli antichristiani consilii, quantum opinionum illius aetatis, quantum proprii odii. Simul notant eum persecutiones religionum causa et quasdam iniurias Iudaeis sui temporis inlatas damnavisse; contentio autem eius, in religionem non in genus hominum directa, aliena manet ab eo odio quod posteriora saecula ex ipsa stirpe hominum repetiverunt, quamquam illud ab eo auctoritatem petere non dubitavit. Alia quoque capita sollicitant. Primum coniecturae anthropologicae operis Essai sur les mœurs, ubi contra unitatem generis humani plures hominum species defendit. Deinde ambigua de servitute coloniali sententia: idem enim qui unam ex acerbissimis saeculi accusationibus scripsit, congressum scilicet Candide herois cum servo Surinamensi mutilato, qui pretium sacchari Europaei pendit, pecunias tamen, ut multi eius aetatis locupletes, in magnas mercaturae societates contulit quarum negotia ad oeconomiam colonialem pertinebant; crimen autem, interdum repetitum, ipsum mancipiorum mercaturae interfuisse, a doctis vanum esse iudicatur. Accedit contemptus apertus "infimae plebis", quam superstitioni addictam iudicabat. Ingenium denique reprehenditur, in quo vera liberalitas cum vanitate, simulatione, singulari odii litterarii artificio coniuncta erat, quod Rousseau, Fréron diurnarius, Maupertuis experti sunt.

Hae tamen umbrae non impediunt quominus summa quaedam cohaerentia appareat: cogitatio enim eius ad agendum potius quam ad speculandum versa erat, eique persuasum erat malum metaphysicum extra potestatem hominum positum esse, mala autem socialia (fanaticum studium, tormenta, libidinem potestatis, ignorantiam) paulatim minui posse, quasi hortum post hortum colendo. Hunc obstinatum rerum emendatorem potius quam metaphysicum posteritas retinuit.

Memoria

Pantheum

Consecratio post mortem cum rebus novis venit. Fabula Brutus anno 1790 magno plausu reddita, abbatia de Scellières inter bona publica vendita, marchione de Villette instante, comitia constituentia reliquias philosophi in aedem Sanctae Genovefae, in Pantheum virorum inlustrium conversam, transferri iusserunt. Die 11 Iulii 1791, tribus hebdomadibus postquam rex fugiens apud vicum Varennes retentus est, pompa ingens, a Iacobo Ludovico David pictore ordinata, per Lutetiam, spectantibus centenis milibus hominum et clausis Tuileriarum fenestris, sarcophagum duxit hoc titulo inscriptum: Il vengea Calas, La Barre, Sirven et Montbailli. Poète, philosophe, historien, il a fait prendre un grand essor à l'esprit humain, et nous a préparés à être libres (Calas, La Barre, Sirven, Montbailli vindicavit; poeta, philosophus, historicus, ingenium humanum magno impetu provexit nosque ad libertatem praeparavit). Voltarius primus scriptorum in Pantheum inlatus est; Rousseau anno 1794 secutus est. Diu fama tenuit sepulcra eorum sub regibus redditis violata esse; inspectio publica anni 1897 utraque ossa in loculis suis quiescere ostendit.

Saeculum certaminum

Saeculum undevicensimum circa memoriam eius discissum est. Scriptoribus rerum novarum inimicis et scriptoribus primae aetatis romanticae Voltarius solii et arae eversor erat, homo "foedi risus", ut ait Musset; Chateaubriand ironiae eius ingenium Christianae fidei opposuit. Sed Hugo et Lamartine, ab eadem inimicitia profecti, ad laudandum pervenerunt, et cantilena pueri Gavroche in fabula Les Misérables, c'est la faute à Voltaire (Voltarii culpa est), satis ostendit quid plebs Lutetiana de philosopho fecisset. Sub monarchia Iulia et altero imperio quod Francogalli voltairianisme vocabant idem fere valebat ac civium adversus Ecclesiam studium; cuius imaginem ridiculam Flaubert in Homais pharmacopola pinxit, ipse auctorem fabulae Candide sine exceptione admirans. Tertia res publica adoptionem perfecit: Voltarius, quem nec republicanorum nec atheorum fuisse libenter obliviscebantur, sanctus quidam civilis librorum scholasticorum factus est, scholae publicae et Ecclesiarum a civitate separationis patronus. Centesimus mortis annus, 1878, magnis celebrationibus actus est, quas oratio Victoris Hugo coronavit, in qua haec verba manserunt: il était plus qu'un homme, il était un siècle (plus erat quam homo, saeculum erat).

Voltarius hodie

Saeculum vicensimum duplicem hanc imaginem accepit, aliis detestandam, aliis colendam, donec studiis sedatis doctrina successit. Testes sunt opera critica Gustavi Lanson, ampla biographia communi opera, Renato Pomeau moderante, conscripta, Voltaire en son temps, editio epistularum a Theodore Besterman viro docto curata, qui Voltaire Foundation Oxoniensem condidit; quae anno 2022 primam editionem criticam operum omnium absolvit. Castellum de Ferney, a re publica Francogallica anno 1999 emptum et refectum, anno 2018 publico patefactum est; in villa Delicarum Genavae institutum et museum ei dicata sunt.

In communi hominum opinione Voltarius signum libertatis loquendi et adversus fanaticos constantiae manet, adeo ut omnes ei sententiam tribuant quam numquam scripsit: Je ne suis pas d'accord avec ce que vous dites, mais je me battrai pour que vous ayez le droit de le dire (non adsentior iis quae dicis, sed pugnabo ut ius ea dicendi habeas), quae verba anno 1906 Evelyn Beatrice Hall, vitae eius scriptrix Anglica, ad mentem eius exprimendam finxit. Dictum duci de Gaulle attributum, cum Sartre philosophum in iudicium vocari vetuisset, on n'arrête pas Voltaire (Voltarius non comprehenditur), idem aliter significat: nomen in institutum abiit. Post caedem mense Ianuario 2015 in diurnarios ephemeridis Charlie Hebdo factam, Traité sur la tolérance, liber duorum et dimidii saeculorum, in Francogallia breviter rursus inter libros maxime venditos fuit. Ducentis quinquaginta fere annis post mortem elapsis, is qui Écrasez l'Infâme subscribebat manet id quod in eo Hugo videbat: non tam auctor quam causa.

Dicta

• Si Deus non exstaret, opus esset eum fingere (Si Dieu n'existait pas, il faudrait l'inventer)
• Veritatem ama, concede errorem (Aime la vérité, mais pardonne à l'erreur.)
• Opinio praeiudicata est opinio sine ratione (Le préjugé est une opinion sans jugement.)
• Verbis tuis non convenio, sed usque ad mortem pugnabo ut ius dicendi habeas (Je ne suis pas d'accord avec ce que vous dites, mais je me battrai jusqu'à la mort pour que vous ayez le droit de le dire.)

Bibliographia

Bibliographica

• Mary Margaret Harrison Barr, Quarante années d'études voltairiennes, bibliographie analytique des livres et articles sur Voltaire, 1926-1965. Lutetiae: A. Colin, 1968 (Francogallice)
• Mary Margaret Harrison Barr, A Century of Voltaire Study. A Bibliography of Writings on Voltaire, 1825-1925. Novi Eboraci: B. Franklin, 1972 (Anglice)
• George Bengescu, Voltaire, bibliographie de ses œuvres. 4 voll. Lutetiae: Perrin, 1882-1890 (Francogallice)
• Theodore Bestermann, Some Eighteenth-century Voltaire editions unknown to Bengesco. Banbury: Voltaire Foundation, 1973 (Anglice)
• Frederick A. Spear, Bibliographie analytique des écrits relatifs a Voltaire: 1966-1990. Oxoniae: Voltaire Foundation, 1992 (Francogallice)

Editiones fontium

• Frédéric S. Eigeldinger, Raymond Trousson, edd., Sébastien Longchamp: Anecdotes sur la vie privée de Monsieur de Voltaire. Lutetiae: Champion, 2009. ISBN 978-2-7453-1861-9 (Francogallice)

Encyclopaedica

• Nicholas Cronk, ed., The Cambridge Companion to Voltaire. Cantabrigiae: Cambridge University Press, 2009 (Anglice)
• Jean Goulemot, André Magnan, Didier Masseau, edd., Inventaire Voltaire. Lutetiae: Gallimard, 1995. ISBN 978-2-07-073757-4 (Francogallice)
• Raymond Trousson, Jeroom Vercruysse, edd., Dictionnaire général de Voltaire par lui-même. Lutetiae: Champion, 2003 (Francogallice)
• André Versaille, ed., Dictionnaire de la pensée de Voltaire. Bruxellis: Editions Complexe, 1994 (Francogallice)

De vita

• Theodore Besterman, Voltaire. 1969 (Anglice)
• Rémy Bijaoui, Voltaire avocat. Calas, Sirven et autres affaires .... Lutetiae: Tallandier, 1994. ISBN 978-2-235-02118-0 (Francogallice)
• Ian Davidson, Voltaire. A Life. Londinii: Profile Books, 2010. ISBN 978184668261 (Anglice)
• Jacques Donvez, De quoi vivait Voltaire ?. Lutetiae: Deux Rives, 1949 (Francogallice)
• Max Gallo, Moi, j’écris pour agir: vie de Voltaire. Lutetiae: Fayard, 2008 (Francogallice)
• Jean Goldzink, Voltaire, la légende de saint Arouet. Lutetiae: Gallimard, 1989 (Francogallice)
• Patricia Ménissier, Les Amies de Voltaire dans la correspondance : 1749-1778. Lutetiae: H. Champion, 2007 (Francogallice)
• Pierre Milza, Voltaire. Lutetiae: Perrin, 2007. ISBN 978-2-262-02251-8 (Francogallice)
• Jean Orieux, Voltaire. Lutetiae: Flammarion, 1966 (Francogallice)
• Christophe Paillard, Voltaire en son château de Ferney. Lutetiae: Éditions du Patrimoine, 2010. ISBN 978-2-7577-0027-3 (Francogallice)
• Roger Pearson, Voltaire Almighty: a life in pursuit of freedom. Londinii: Bloomsbury, 2005. ISBN 978-1-58234-630-4 (Anglice)
• René Pomeau, René Vaillot, Christine Mervaud, Voltaire en son temps. 5 voll. Oxoniae: Voltaire Foundation (Francogallice)
• René Pomeau, Voltaire en son temps. I: D'Arouet à Voltaire. Oxoniae: Voltaire Foundation, 1985 (Francogallice)
• Raymond Trousson, Voltaire. Lutetiae: Tallandier, 2015 (Francogallice)
• René Pomeau, Voltaire en son temps, 1694-1791 [editio compendiosa]. Lutetiae: Fayard, 1995. ISBN 9782213595535 (Francogallice)
• Ghislain Waterlot, Voltaire : le procureur des Lumières. Lutetiae: Michalon, 1996 (Francogallice)

De opere et philosophia

• Urs App, The Birth of Orientalism. Philadelphiae: University of Pennsylvania Press, 2010. ISBN 978-0-8122-4261-4 (Anglice)
• J. H. Brumfitt, Voltaire: Historian. 1958 (Anglice) Questia
• Peter Gay, Voltaire's Politics: The Poet as Realist. Novo Portu: Yale University Press, 1988 (Anglice)
• Djavâd Hadidi, Voltaire et l'Islam. Lutetiae: Publications Orientalistes de France, 1974 (Francogallice)
• Betina L. Knapp, Voltaire Revisited. 2000 (Anglice)
• Pierre Lepape, Voltaire le conquérant : naissance des intellectuels au siècle des Lumières. Lutetiae: Seuil, 1997 (Francogallice)
• Véronique Le Ru, Voltaire newtonien. Le combat d’un philosophe pour la science. Lutetiae: Vuibert/ADAPT, 2005. ISBN 978-2-7117-5374-1 (Francogallice)
• Xavier Martin, Voltaire méconnu : aspects cachés de l’humanisme des Lumières (1750-1800). Lutetiae: Dominique Martin Morin, 2006. ISBN 978-2-85652-303-2 (Francogallice)
• Éliane Martin-Haag, Voltaire. Du cartésianisme aux Lumières. Lutetiae: Vrin, 2002. ISBN 978-2-7116-1537-7 (Francogallice)
• Sylvain Menant, Esthétique de Voltaire. Lutetiae: SEDES, 1995. ISBN 978-2-7181-1555-9 (Francogallice)
• Jerry Z. Muller, The Mind and the Market: Capitalism in Western Thought. Anchor Books, 2002 (Anglice)
• René Pomeau, La Religion de Voltaire. Lutetiae: Librairie Nizet, 1974 (Francogallice)
• Bertram Eugene Schwarzbach, Voltaire's Old Testament Criticism. Genavae: Librairie Droz, 1971 (Francogallice)
• Ira Owen Wade, Studies on Voltaire. Novi Eboraci: Russell & Russell, 1967 (Anglice)
• Ira Owen Wade, The Intellectual Development of Voltaire. Princetoniae: Princeton University Press, 1969 (Anglice)

Fama et fortuna

• Guy Chaussinand-Nogaret, Voltaire et le siècle des Lumières. Bruxellis: Éditions Complexe, 1994 (Francogallice)
• Will Durant, The Age of Voltaire. Novi Eboraci: Simon and Schuster (The Story of Civilization, 9) (Anglice)
• Guillaume Métayer, Nietzsche et Voltaire. De la liberté de l’esprit de la civilisation. Lutetiae: Flammarion, 2011. ISBN 978-2-08-124925-7 (Francogallice)
• Ricardo J. Quinones, Erasmus and Voltaire: Why They Still Matter. Toronti: University of Toronto Press, 2010 (Anglice)
• Norman L. Torrey, The Spirit of Voltaire. Novi Eboraci: Columbia University Press, 1938 (Anglice)
• Raymond Trousson, Voltaire 1778-1878. Lutetiae: PUPS, 2008 (Francogallice)

Aliae encyclopaediae

• Günther Mensching, "Voltaire" in Online-Wörterbuch Philosophie (Theodisce)
• John Bennett Shank, "Voltaire" in Stanford Encyclopedia of Philosophy (2009) (Anglice)
• Karl Vorländer, "Voltaire" in Karl Vorländer, Geschichte der Philosophie (1902) (Theodisce)

Nexus interni

• 5676 Voltaire, asteroides
• Philosophia historiae

Nexus externi

Vicimedia Communia plura habent quae ad Voltarium spectant.

Lexica biographica:  Gran Enciclopèdia Catalana • Den store danske • Deutsche Biographie • Commentatio Theodisce, Francogallice, Italice apud Lexicon historicum Helveticum • Treccani • Store norske leksikon •

Vide Voltarium apud Vicifontem.

• Société Voltaire iuxta Ferney
• Société des études voltairiennes apud Sorbonam
• Opera Voltarii: editiones interretiales apud Universitatem Genavensem
• Voltaire Foundation ("Opus Fundatum Voltarium")
• Correspondance Voltaire (Theodisce)
• "François-Marie AROUET, dit VOLTAIRE" apud Academiam Francicam
• Raymond Trousson, "La vie de Voltaire"
• "Voltaire": vita et opera. Pagina olim apud BiblioWeb divulgata