Balîna

Balîna
Balîna
Takson ;
Dema destpêkirinê	51 millennium b.z. ;
Pêk tê ji	whale ;
	biguhêre - Wîkîdaneyê biguhêre

Balîna yan masîhût^[1] rêzek ji guhandaran pêk tîne ku bi qasî 90 cureyan hene û tenê di avê de dijîn. Du binrêz têne ferqkirin: balînên bêdiran (Mysticeti) ku wekî fîlterker ji planktonê dixwin û ku — bi balîna şîn re — di nav wan de heywanên herî mezin ên tarîxa evolusyonê hene, û balînên diranî (Odontoceti) yên nêçîrvan ku famîleya delfînan (Delphinidae) jî tê de ye. Di serdema kevnar û heta nîvê serdema nû de, balînan bi vegerandina Arîstotelês wekî masî dihatin hesibandin, her çend fîlozofê sedsala 4em b.z. jixwe gelek wekheviyên fizyolojîk bi berzindarên xwarzemînê re nas kiribû. Tenê bi Carl von Linné re balînan di sala 1758an de hatin dabeşkirin nav guhandaran de.

Ji xeynî hin delfînên tekane û komên cihêreng ên delfînên çemê, balînan di deryayê de dijîn. Wê koma memikan derbasbûna ber bi jiyana avê ve nêzîkî 50 milyon sal berê di eozen pêşîn de pêk anî. Balînan bi du-sumikan (Artiodactyla) re xizm in, her du kom bi hev re taksona Cetartiodactyla pêk tînin. Hin komên bi lez avjenkirinê, bi taybetî delfîn û porpoiseyên biçûktir, xwedî perçeyek piştî ne da ku aramiya aliyî hêsan bike. Balînayan jî mêjiyên mezin hene û xwedî zîrekî bilind, reftara civakî ya aloz, û danûstandina mîna stranê ne. Hin balînayan bedenên mezin hene, wekî balînayê şîn ku digihîje dirêjahiya herî zêde ya piştrastkirî bi 29.9 metreyan û giraniyek 173 tonan, û ev dike ku ew heywana herî mezin ku tê zanin ku hebûye be.^[2]

Stokên gelek cureyên balîneyan ji ber qirêjkirina heyatgehê, masîgirtinê û nêçîra balîneyan a ku bi awayê pîşesazî tê meşandin, bi awayekî berbiçav kêm bûne. Di qezayên dubare yên ketina balîneyan li peravê de – li ser sebebên wan lêkolîn tê kirin – heta bi sedan balîne dimirin.^[3]

Çavkanî

^ Farqînî, Zana (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Stembol: Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê. r. 1179. masîhût zo/m balina.
^ Davies, Ella (20 nîsan 2016). "The longest animal alive may be one you never thought of". BBC Earth (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 14 sibat 2018.
^ red, ORF at/Agenturen (21 îlon 2022). "Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich". news.ORF.at (bi almanî). Roja gihiştinê 10 tîrmeh 2026.

Girêdanên derve

Li Wikimedia Commons medyayên di warê Balîna de hene

[1] Farqînî, Zana (2004). Ferhenga kurdî-tirkî. Stembol: Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê. r. 1179. masîhût zo/m balina.

[2] Davies, Ella (20 nîsan 2016). "The longest animal alive may be one you never thought of". BBC Earth (bi îngilîzî). Roja gihiştinê 14 sibat 2018.

[3] red, ORF at/Agenturen (21 îlon 2022). "Massenstrandung von Walen in Tasmanien wiederholt sich". news.ORF.at (bi almanî). Roja gihiştinê 10 tîrmeh 2026.

[1]

[2]

[3]