Radio
| Subclass of | telecommunications  |
|---|---|
| Time of discovery or invention | 1894 |
| History of topic | history of radio, timeline of radio |
| Lemmy instance URL | https://lemmy.radio |
| International Standard Industrial Classification code Rev.4 | 6010 |
Radiodə shima nzundu do waves radioye faidatə fantəgəyewo.[[1]][[2]][[3]] Waves radiyobedə sandima waves lantarkiye nəmngəwunza kate 3 hertz (Hz)-a 300 gigahertz (GHz)-ayen. Sandidə awo lantarkiye shiro transmitter gultində shiga antennaro kəllata shidəwo wavesdəga sutuluwin. Sandidə antenna gade radio receiverro kəllatalan mowotin; adə shima kaidawa fantəgə radiobewo. Ngawo fantəgəyen, radiodə radarro faidatin, radiolan zawal manəm kururo, awo cintəro noto-a, awo cintəro notə-a, awoa gade-aro faidatin.
Suro fantəgə radioyen, radio-a telebijin-a lan faidatin, waya mowonjinso, radio zawal indiso, waya ba-a, fantəgə satellite-a, suro faidawa gade kadayen, radio wavesdə faidatə hawar gotə samilan transmitterlan səta receiverro saadənadə, alama radioyedə faltəmen (bayanna warmatəgəye wave laan). Suro radarben, shilan faidata awowa alama maara samiyeso, mara njiyeso, mara samibeso, missilesso, shilan faidata awoa radiobe sutuluyinmadə awo nganzatənadəga sutuluyin, kuru shi wavesdə awodəbe nanzə mowomadəro fəlejin shidəwo tawadəro suro transmitterben dagənamadə. Nizam zawal manəm kurube radiobe jili GPS-a VOR-a lan, kare zawal manəm kurube mobilebedə alamawa radiobe na zawal manəm kurube kadalan səbandin shidoni nanzə noatadə, kuru loktu kənshe waves radiobedə kalkalro ngaltəlan shi mowomadə raksə nanzə dunyalan somjin. Suro awowa radiobe waya balan faidatinma jili drones so, cinna garagebe katəmaso, kuru nizam gaworam keylessbe-a, alamawa radiobe doni awowa faidatəbe lan tuwandinmadə cidawa awowa cidabe notobedə kalzayin.
Nəm mbeji waves radiobedə buro salaklan ilmuma fiziya bǝ Jamus bǝ Heinrich Hertzbe tawatsəgəna yim kawu kəntawube 11 kəntawu Nowambabe saa 1886 ben.[[4]] Suro dawu-1890s ben, gar kəla nzunduwa ilmuwu fiziyabe faidata kəra electromagnetic wavesben, ilmuma fiziyabe Italibe Guglielmo Marconibe kare cidabe buro salakbe sutuluwuna kəla fantəgə radiobe na kuruwuben,[5] kawuli wayaba Morse Codebe zuzəyin kam shiro kilomita falma kozənaro suro saa 1895 ben. Saa 1901 lan. Warmatəgə radio kasuwube buro salakbedə kəntagə Novemberbe kawunzə 2 saa 1920 lan warmatəgəna, sa karno kura lardə United Statesbe saa 1920bedə kamfani konnu lantarkiye-a karewa tandobe-a Westinghousebe Pittsburghlan warmatəgənadən, cidiya alama bowotəbe KDKAben.[8]
Shi awo do ne radio waves gultin dəga doka lan kaltəyin, shi do ne kəlakəl telecommunication ye dunyabe (ITU) lan bowotin ma də, shi do ne frequency bands suro radioye lan faidawa gade-gadero sədin ma.
Ilmu asalbǝ
[yasa | usullu yasa]Kalima radiodə kalma Latinbe radiuslan gowotə, maananzə "mana kəla garegareben, nur konnube, raybe." Buro salak lan fantəgəro faidatə saa 1881 lan, shawari ilmuma kimiyabe Faransabe Ernest Mercadier [fr] ye lan, Alexander Graham Bell ye radiophone (ma'ananzə "kowo gərtə") gozə su gade fotonzəro.[9][10]
Ngawo Hertzbe kəla nəmmbeji waves radiobe suro saa 1886ben səbandənaben, kalma Hertzian wavesbedə buro salaklan faidatə radiation adəro.[11] Nizam fantəgə radioye buro salakyedə, Marconi ye saa 1894-1895 lan sətandənadə, alamawa telegraphye waves radioye men warmajin, [4] adə nankaro fantəgə radioyedə buro salakkin telegraphy waya ba lan bowotin. Kawu saa 1910 kalma telegraphy waya bayedə suronzən nizam jarabtəbe gade kada mbeji alamawa telegraphbe waya baro warmatəgəbe, suronzan lantarkibe inductionbe-a, lantarkibe inductionbe-a kuru awo suro njibe-a cidibe-a, adəbe səkə kalma kalkal məradətəna kəla radiationben.
Ilmuma fiziyabe Faransabe Édouard Branlydə, shidonyi suro saa 1890ben awo kəltəram radiobe asutəbedəga suwudənadə, shiga təlam Faransaben radio-konduktorlan bowono.[14][15] Radio- prefix də dare faidatə kalma gade-gade bayantəye-a kuru kalma hyphenated-a tətandin, musamman maro Europe lan. Misallo, badiyaram saa 1898 lan kakkadi Britishbe shiro Practical Engineer gultindəbe suronzən waltəram radiotelegraphbe-a radiotelegraphbe-a mbeji.
Radio faidatə kalma kəlanzəlaro faidatədə gananzə yayi kawunzə 30 kəntawu December saa 1904 lan badiwono, loktu amariya Ofis Postaye Britishye telegram wartəyen cinadən "Kalima 'Radio'... də suro amariya cidayen zuzayin." shidoni suronzən kaltəgə cidabe mbeji shidoni bayanzənadə "Radiotelegramsdə suro preambleben fəlejin cidadə 'Radio'".[14]
Na waya bayero radioro faltədə hangallan kuru kalkal gənyiro dunya təlam Nasaraben wakawono. Lee de Forest ye banazə kalma bəlin dəga lardə United States ye lan sutuluwuna—badiyaram saa 1907 yen, shiye DeForest Radio Telephone Company dəga kokkono, kuru wasikanzə suro kəntawu June ye kawunzə 22 saa 1907 lan Electrical World ye kəla sharaye dabtəyen barizəna kəla "Radio ye hangal za'a də tawadəro suwudin hatta doka dəga zauro dunowaro waljiya." hakku. Fasarinzə samno Berlinbe saa 1906 bedən kalma telegraph waya baa-a telegram waya ba-a də faidatə yayi, saa 1912 lan radio faidatə fuwutə badiwono. Kalmadə amsoye saraanaro badiwono saa 1920s lan warmatəgə baditənan.
