close
Məzmuna keç

Elektroterapiya

Vikipediya, azad ensiklopediya
BERJAYA
Elektrik şoku müalicəsi

Elektroterapiya — elektrik enerjisinin tibbi müalicə məqsədilə istifadəsidir.[1] Tibbdə elektroterapiya termini müxtəlif müalicə üsullarını əhatə edir, o cümlədən nevroloji xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan dərin beyin stimulyatorları kimi elektrik cihazlarının tətbiqi. Elektroterapiya neyron fəaliyyətini dəyişdirməyə yönəlmiş neyroterapiyanın bir hissəsidir.[2]

Bu termin həmçinin yaraların sağalmasını sürətləndirmək üçün elektrik cərəyanının istifadəsinə də aid edilir.[3] Elektromaqnit stimulyasiya və ya EMS (elektrik əzələ stimulyasiyası) əzələ ağrılarının müalicəsində geniş istifadə olunur. Bununla yanaşı, "elektroterapiya" və ya "elektromaqnit terapiya" termini alternativ tibbdə müxtəlif cihaz və üsullara da tətbiq edilir. Lakin elektroterapiyanın effektivliyini dəstəkləyən elmi sübutlar məhduddur.[4]

Tibbi istifadələr

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Elektroterapiya əsasən fiziki terapiyada aşağıdakı məqsədlərlə istifadə olunur:[5]

  • əzələ spazmlarının aradan qaldırılması
  • hərəkətsizlik nəticəsində yaranan əzələ atrofiyasının qarşısının alınması və ləngidilməsi[6]
  • lokal qan dövranının artırılması
  • əzələlərin reabilitasiyası və yenidən öyrədilməsi[7]
  • elektrik əzələ stimulyasiyası
  • hərəkət diapazonunun saxlanılması və artırılması[8]
  • xroniki və çətin müalicə olunan ağrıların (məsələn, diabetik neyropatiya) idarə olunması[9]
  • travmadan və əməliyyatdan sonrakı kəskin ağrılar[10]
  • venoz trombozun qarşısını almaq üçün əməliyyatdan sonra əzələ stimulyasiyası
  • yara sağalması
  • dərmanların ötürülməsi[11]

Elektroterapiyanın effektivliyinə dair sübutlar məhduddur. Xüsusilə aşağıdakı hallarda təsiri kifayət qədər sübut olunmamışdır:[12]

  • dayaq-hərəkət sistemi xəstəlikləri
  • osteoartrit[13]
  • fibromialgiya
  • boyun və bel ağrıları
  • xoralar[14]

Bəzi təsir mexanizmləri tam aydın deyil. "Təbii neyrostimulyasiya" hipotezinə görə, enerji stimulları mitoxondrial stress və mikrodamarların genişlənməsinə səbəb olur.[15] Lakin bir çox elektroterapiya üsulları bu prinsipləri nəzərə almır və onların effektivliyi bəzən yalnız müşahidələrə əsaslanır.[16]

Dayaq-hərəkət sistemi xəstəlikləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Ümumilikdə, elektroterapiyanın bu sahədə effektivliyinə dair güclü sübutlar yoxdur.[16] Xüsusilə:

  • osteoartrit ağrılarının azaldılmasında təsiri sübut olunmamışdır
  • fibromialgiya üçün təsirinə dair demək olar ki, heç bir sübut yoxdur[17]

Boyun və bel ağrıları

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Araşdırmalar göstərir ki, elektroterapiya boyun ağrısının müalicəsində effektiv deyil və klinik praktikada tövsiyə olunmur. Bel ağrılarında, xüsusilə hamiləliklə bağlı hallarda, sübutlar çox məhduddur.[18]

Çiyin xəstəlikləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Araşdırmalar elektroterapiyanın məşqlərdən daha effektiv olduğunu göstərmir.[19] Rotator manjet patologiyaları və impingement sindromunda effektivliyi barədə də kifayət qədər sübut yoxdur.

Digər dayaq-hərəkət sistemi xəstəlikləri

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Bəzi hallarda zəif keyfiyyətli sübutlar elektroterapiyanın az faydalı ola biləcəyini göstərir (məsələn, epikondilit). Lakin uzun sümük sınıqlarının sağalmasında effektiv olmadığı müəyyən edilmişdir.[20]

Xroniki ağrılar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Kompleks regional ağrı sindromunun müalicəsində elektroterapiyanın effektivliyinə dair sübutlar ya yoxdur, ya da qeyri-müəyyəndir[21] .

Xroniki yaralar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Təzyiq xoralarının sağalmasında elektroterapiyanın təsirini dəstəkləyən sübutlar aşağı keyfiyyətlidir. Bəzi hallarda isə heç bir effektivlik göstərilməmişdir.

Psixi sağlamlıq

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1950-ci illərdən bəri kranial elektro stimulyasiyanın depressiya, narahatlıq və yuxusuzluğun müalicəsində müsbət təsir göstərdiyini bildirən çoxsaylı tədqiqatlar mövcuddur.

Əks göstərişlər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Elektroterapiya aşağıdakı hallarda istifadə olunmamalıdır:[22]

  • kardiostimulyator kimi tibbi implantları olan şəxslərdə
  • bəzi ürək-damar xəstəliklərində
  • hamilə qadınlarda
  • dərin ven trombozunda
  • koqnitiv pozğunluqlarda[23]


Tarix

[redaktə | vikimətni redaktə et]
BERJAYA
Elektrik cihazlarının istifadəsi. Deltoid əzələnin bərpasında istifadə edilən kəsilmiş qalvanizm. XX əsrin birinci yarısı.

Elektriklə ilk tibbi müalicə 1743-cü ildə həyata keçirilmişdir. 1747-ci ildə elektrik müalicəsi universal vasitə kimi təqdim olunsa da, sonradan qəbul edilməmişdir.[24]

19-cu əsrdə elektroterapiya daha geniş yayılmış və ölçülü dozalarla tətbiq olunmağa başlanmışdır. Bu sahədə mühüm inkişaflar müxtəlif alimlərin fəaliyyəti ilə əlaqədardır[25] .

Avadanlıqlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Tarixən elektroterapiyada istifadə olunan cihazlara aşağıdakılar daxildir[26]

  • elektrik vannaları
  • faradik batareyalar
  • Pulvermaker zənciri
  • Leyden bankaları
  • elektrostatik generatorlar

Məşhur şəxslər

[redaktə | vikimətni redaktə et]

Elektroterapiyanın inkişafında rol oynamış bəzi alimlər:[27]

  • Luici Qalvani
  • Benjamin Frankl[28]
  • Qoldinq Berd
  • Düşenn de Bulon
  • Jak-Arsen Arsonval

Əzələ stimulyasiyası

[redaktə | vikimətni redaktə et]

1856-cı ildə Düşenn de Bulon dəyişən cərəyanın əzələ yığılmasını stimullaşdırmaqda sabit cərəyandan daha effektiv olduğunu göstərmişdir. O vaxtdan bəri əzələ reabilitasiyasında əsasən dəyişən cərəyan istifadə olunur.[29] 1940-cı illərdə ABŞ-da galvanik məşqlər vasitəsilə əzələ gücünün bərpası üzrə tədqiqatlar aparılmışdır. Amerika Fiziki Terapiya Assosiasiyası elektroterapiyanın fiziki terapiyada istifadəsini qəbul edir.[30]

İstinadlar

[redaktə | vikimətni redaktə et]
  1. ↑ The IEEE standard dictionary of electrical and electronics terms (6th). Institute of Electrical and Electronics Engineers. 1997. ISBN 1-55937-833-6. OCLC 1109679074. OL 406490M. IEEE Std 100-1996.
  2. ↑ Hariz MI, Blomstedt P, Zrinzo L. "Deep brain stimulation between 1947 and 1987: the untold story". Neurosurgical Focus. 29 (2). avqust 2010: E1. doi:10.3171/2010.4.FOCUS10106. PMID 20672911.
  3. ↑ Val Danilov I (2023). "The Origin of Natural Neurostimulation: A Narrative Review of Noninvasive Brain Stimulation Techniques." OBM Neurobiology 2024; 8(4): 260; https://doi:10%5B%5D.21926/obm.neurobiol.2404260.
  4. ↑ Allen CB, Williamson TK, Norwood SM, Gupta A. "Do Electrical Stimulation Devices Reduce Pain and Improve Function?-A Comparative Review". Pain and Therapy. 12 (6). dekabr 2023: 1339–1354. doi:10.1007/s40122-023-00554-6. PMC 10616008 (#bad_pmc). PMID 37751060 (#bad_pmid).
  5. ↑ Armstrong K. "Electro-Therapy Exposed". Rehab Management. 22 yanvar 2016.
  6. ↑ Schils SJ, Turner TA. "Functional Electrical Stimulation for equine epaxial muscle spasms: retrospective study of 241 clinical cases". Comparative Exercise Physiology. 10 (2). 2014: 89–97. doi:10.3920/CEP13031.
  7. ↑ Abrahamson I. The treatment of the muscular atrophies and dystrophies // White W, Jelliffe S (redaktorlar ). The modern treatment of nervous and mental diseases. 2. Lea & Febiger. 1913. 99–138. doi:10.1037/10654-003.
  8. ↑ Jarm T, Cemazar M, Steinberg F, Streffer C, Sersa G, Miklavcic D. "Perturbation of blood flow as a mechanism of anti-tumour action of direct current electrotherapy". Physiological Measurement. 24 (1). fevral 2003: 75–90. doi:10.1088/0967-3334/24/1/306. PMID 12636188.
  9. ↑ Hughes AM. The re-education of upper limb movement post stroke using iterative learning control mediated by electrical stimulation (PhD). University of Southampton. 2009.
  10. ↑ Heidland A, Fazeli G, Klassen A, Sebekova K, Hennemann H, Bahner U, Di Iorio B. "Neuromuscular electrostimulation techniques: historical aspects and current possibilities in treatment of pain and muscle waisting". Clinical Nephrology. 79 Suppl 1 (Suppl 1). yanvar 2013: S12–S23. PMID 23249528.
  11. ↑ Pieber K, Herceg M, Paternostro-Sluga T. "Electrotherapy for the treatment of painful diabetic peripheral neuropathy: a review". Journal of Rehabilitation Medicine. 42 (4). aprel 2010: 289–295. doi:10.2340/16501977-0554. PMID 20461329.
  12. ↑ Hunckler J, de Mel A. "A current affair: electrotherapy in wound healing". Journal of Multidisciplinary Healthcare. 10. 2017: 179–194. doi:10.2147/JMDH.S127207. PMC 5404801. PMID 28461755.
  13. ↑ Val Danilov I. "The Origin of Natural Neurostimulation: A Narrative Review of Noninvasive Brain Stimulation Techniques". OBM Neurobiology. 8 (4). 2024: 1–23. doi:10.21926/obm.neurobiol.2404260.
  14. ↑ Medne, Dace; Val Danilov, Igor; Mihailova, Sandra. "The effect of acoustic and photonic intervention combined with mental load on chronic headaches: a case study". Brain Stimulation. 18 (1). yanvar 2025: 542–543. doi:10.1016/j.brs.2024.12.955.
  15. ↑ Sarzi-Puttini P, Cimmino MA, Scarpa R, Caporali R, Parazzini F, Zaninelli A, Atzeni F, Canesi B. "Osteoarthritis: an overview of the disease and its treatment strategies". Seminars in Arthritis and Rheumatism. 35 (1 Suppl 1). avqust 2005: 1–10. doi:10.1016/j.semarthrit.2005.01.013. PMID 16084227.
  16. 1 2 Sim J, Adams N. "Physical and other non-pharmacological interventions for fibromyalgia". Baillière's Best Practice & Research. Clinical Rheumatology. 13 (3). sentyabr 1999: 507–523. doi:10.1053/berh.1999.0041. PMID 10562382.
  17. ↑ Gutke A, Betten C, Degerskär K, Pousette S, Olsén MF. "Treatments for pregnancy-related lumbopelvic pain: a systematic review of physiotherapy modalities". Acta Obstetricia et Gynecologica Scandinavica. 94 (11). noyabr 2015: 1156–1167. doi:10.1111/aogs.12681. PMID 26018758.
  18. ↑ Page MJ, Green S, Kramer S, Johnston RV, McBain B, Buchbinder R. "Electrotherapy modalities for adhesive capsulitis (frozen shoulder)". The Cochrane Database of Systematic Reviews. 2014 (10). oktyabr 2014. doi:10.1002/14651858.CD011324. PMC 10898218 (#bad_pmc). PMID 25271097.
  19. ↑ Michener LA, Walsworth MK, Burnet EN. "Effectiveness of rehabilitation for patients with subacromial impingement syndrome: a systematic review". Journal of Hand Therapy. 17 (2). 2004: 152–164. doi:10.1197/j.jht.2004.02.004. PMID 15162102.
  20. ↑ Dingemanse R, Randsdorp M, Koes BW, Huisstede BM. "Evidence for the effectiveness of electrophysical modalities for treatment of medial and lateral epicondylitis: a systematic review". British Journal of Sports Medicine. 48 (12). iyun 2014: 957–965. doi:10.1136/bjsports-2012-091513. PMID 23335238.
  21. ↑ Mollon B, da Silva V, Busse JW, Einhorn TA, Bhandari M. "Electrical stimulation for long-bone fracture-healing: a meta-analysis of randomized controlled trials". The Journal of Bone and Joint Surgery. American Volume. 90 (11). noyabr 2008: 2322–2330. doi:10.2106/JBJS.H.00111. PMID 18978400.
  22. ↑ Button K, Iqbal AS, Letchford RH, van Deursen RW. "Clinical effectiveness of knee rehabilitation techniques and implications for a self-care treatment model". Physiotherapy. 98 (4). dekabr 2012: 288–299. doi:10.1016/j.physio.2011.08.003. PMID 23122433.
  23. ↑ Smart, Keith M; Ferraro, Michael C; Wand, Benedict M; O'Connell, Neil E. "Physiotherapy for pain and disability in adults with complex regional pain syndrome (CRPS) types I and II". Cochrane Database of Systematic Reviews. 2022 (8). 17 may 2022. doi:10.1002/14651858.CD010853.pub3. PMC 9112661 (#bad_pmc). PMID 35579382 (#bad_pmid).
  24. ↑ Vélez-Díaz-Pallarés M, Lozano-Montoya I, Abraha I, Cherubini A, Soiza RL, O'Mahony D, Montero-Errasquín B, Cruz-Jentoft AJ. "Nonpharmacologic Interventions to Heal Pressure Ulcers in Older Patients: An Overview of Systematic Reviews (The SENATOR-ONTOP Series)". Journal of the American Medical Directors Association. 16 (6). iyun 2015: 448–469. doi:10.1016/j.jamda.2015.01.083. PMID 25737261.
  25. ↑ Barnes R, Shahin Y, Gohil R, Chetter I. "Electrical stimulation vs. standard care for chronic ulcer healing: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials". European Journal of Clinical Investigation. 44 (4). aprel 2014: 429–440. doi:10.1111/eci.12244. PMID 24456185.
  26. ↑ Wu C. Physical Agent Modalities // Braddom's Rehabilitation Care: A Clinical Handbook. 2018. 119–125.e11. doi:10.1016/B978-0-323-47904-2.00017-9. ISBN 978-0-323-47904-2.
  27. ↑ Chalovich JM. Franklinization: Early Therapeutic Use of Static Electricity. 23 yanvar 2012. hdl:10342/3929.
  28. ↑ Robinson AJ, Snyder-Mackler L. Clinical electrophysiology: electrotherapy and electrophysiologic testing. Wolters Kluwer Health/Lippincott Williams & Wilkins. 2008. 151–196, 198–237, 239–274. ISBN 978-0-7817-4484-3. OCLC 141177550.
  29. ↑ Steavenson WE. Medical electricity. Philadelphia: P. Blakiston, Son & Company. 1892. 3–4.
  30. ↑ Licht S. History of Electrotherapy // Therapeutic electricity and ultraviolet radiation. Waverly. 1967. 1–70. OCLC 901158561.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Elektroterapiya&oldid=8809876"