Manieryzm

Epok� ko�cz�c� Renesans, a zapowiadaj�c� barok jest niew�tpliwie manieryzm. S�owo to pochodzi od w�oskiego "maniera", czyli spos�b. Styl ten zaleca tworzenie sztuki bez wzorc�w wcze�niejszych, polegaj�c jedynie na w�asnej wyobra�ni. Uruchamia nareszcie co� bardzo cennego - wizj� artysty. Prekursorem manieryzmu by� Micha� Anio� Buonarotti, W�och. Jest on znanym po dzi� dzie� rze�biarzem, malarzem, architektem i poet�.

Cz�� historyk�w sztuki zastanawia si�, czy manieryzm to faktycznie osobny styl w sztuce, czy po prostu kontynuacja, tylko bardziej swobodniejsza odrodzenia. A mo�e pierwsza faza baroku? C�, jak na razie kwestia ta jest nie do ko�ca rozstrzygni�ta.

Ramy czasowe epoki: koniec XVI - po�owa XVIII wiek

Samo s�owo "barok" pochodzi od francuskiego "baroque", czyli bogactwo ozd�b. Cz�sto uznaje si� to tak�e, �e mog�o si� wywodzi� od "barroco" = per�a o nieregulrnej budowie, nieforemnych kszta�tach. Bez wzgl�du jednak na nazw�, barok charakteryzowa�y zawsze te same cechy: wielko��, gigantyzm, dynamizm, bogactwo form i ich rozrzutno��, operowanie kontrastem.

Pocz�tkowo by� uwa�any za upadek sztuki po wspania�ym odrodzeniu. By� oznak� z�ego gustu, tandet�. Dopiero w XIX wieku Cornelius Gurliff i Heinrich W�lfflin okre�lili go jako swoist� form� sztuki.

Barok mo�na podzieli� na trzy dzia�y: katolicki (wa�ny dla kontrreformacji), dworski (w Polsce jego swoist� odmian� jest sarmatyzm) oraz mieszcza�sko-protestancki, cz�sto pomijany w opracowaniach.

Barok katolicki

Barok katolicki jak zreszt� ca�a idea barokowa wywodzi si� z W�och, chocia� jego najwi�kszy rozkwit mo�na zaobserwowa� w skrajnie katolickiej w�wczas Hiszpanii. U�yto tutaj sztuki, aby zach�ci� zwyk�ego, szarego cz�owieka do powrotu na �ono katolickiej religii, w kt�r� m�g� zw�tpi� w czasie Reformacji. Wa�ne by�o nie tylko udekorowanie �wi�ty� w pi�kne, malownicze freski i obrazy czy r�cznie rze�bione o�tarze, ale tak�e spos�b w jaki przedstawiano liturgi�. Pojawia si� w baroku co�, co nazwano teatralizacj� liturgii katolickiej. Do mszy w��czono muzyk� ch�raln� i organow� oraz inscenizacj� jase�ek i widowiska m�ki Jezusa zwane widowiskami pasyjnymi. Wprowadzono tak�e kadzid�o. Tak wi�c starano si� oddzia�ywa� na mo�liwie jak najwi�cej zmys��w: wzrok, zapach, s�uch.

Najbardziej doskona�ym z barokowych ko�cio��w jest jezuicki ko�ci� Il Ges� w Rzymie [patrz zdj�cie obok!] wybudowany w latach 1568-84, kt�ry sta� si� wzorcem dla barokowych budowli sakralnych (jego wr�cz pomniejszon� kopi� jest ko�ci� �w. Piotra i Paw�a w Krakowie - r�ni si� od niego tylko liczb� kaplic). Jest to swoiste po��czenie formy pod�u�nej z centraln�. Mamy tutaj naw� g��wn� i boczne kaplice.

Wn�trza budowli zdobione by�y sztukateriami, kr�conymi kolumnami, wielkimi obrazami, cz�sto iluzjonistycznie ukazuj�cymi wygi�cie elewacji. Chodzi�o o pokazanie pot�gi i �wietno�ci Ko�cio�a katolickiego, kt�rego obraz mia� bardziej przemawia� do wiernych ni� ubogie i surowe wn�trza protestanckich zbor�w.

W tamtych czasach bardzo popularne sta�o si� budowani kalwarii - szlak�w procesyjnych, tworz�cych drogi krzy�owe. Sk�ada�y si� na nie g��wnie kaplice obrazuj�ce kolejne stacje M�ki Pa�skiej b�d� te� inne wydarzenia religijne. Najs�ynniejsza droga procesyjna w Polsce to Kalwaria Zebrzydowska.

Do najwybitniejszych dobry baroku katolickiego mo�na zaliczy�:
Michaelangelo Merisi da Caravaggio (1573-1610) - W�och, malarz. Jego dzie�a opr�cz martyrologicznej tematyki religijnej i mitologicznej("Powo�anie �w. Matuesza", "�mier� Marii", "Bachus") zawiera�y tak�e sceny z �ycia zwyk�ych, prostych ludzi.
Dominikos Theotokopulos (1541-1614) zwany "El Greco" - pochodzi� z Krety, jednak�e dzia�a� w Hiszpanii (st�d jego "przydomek"). Zajmowa� si� malarstwem mistycznym, religijnym ("Chrystus na krzy�u", "Pogrzeb hrabiego Orgaza" [patrz zdj�cie obok!], "Kardyna� Tavera", "�w. Maurycy i legion teba�ski")
Jusepe (hiszp. Jos�) Ribera (1591-1652) - Hiszpan dzia�aj�cy w Neapolu, kt�ry kontynuowa� nurt zwany caravaggionizmem. Przedstawia� realizm religijny, sceny m�cze�stwa i �wi�te kobiety oraz sceny mitologiczne i rodzajowe ("Kulawy ch�opiec").
Bartolom� Est�ban Murillo (1617-82)) - hiszpa�ski malarz, stworzy� wzorzec wizerunku Madonny (np. "Immaculata") oraz wiele scen rodzajowych jak na przyk�ad "Ch�opcy jedz�cy owoce".
Barok katolicki znajdujemy tak�e w Niderlandach (g��wnie w cz�ci po�udniowej, sprzymierzonej z Habsburgami, katolickiej). Tam w�a�nie tworzy� jeden z genialniejszych artyst�w tej�e epoki Peter Paul Rubens (1577-1640). Zas�yn�� z obraz�w o tematyce religijnej, przedstawiaj�cych �wi�tych oraz sceny z Nowego Testamentu ("Zdj�cie z krzy�a").

Barok dworski

Ta odmiana baroku tak�e pochodzi z W�och, jednak�e rozwin�a si� g��wnie we Francji w II po�owie XVII wieku. Mamy tutaj chocia�by wspania�y zesp� pa�acowo-ogrodowy Ludwika XIV, czyli Wersal (z franc. Versailles), zbudowany szczeg�lnie dla arystokracji, kt�ry mia� by� swoist� "z�ot� klatk�", aby nie zak��cano panowania Kr�la-S�o�ca (powsta� tak�e osobny styl, zwany stylem Ludwika XIV). Je�eli chodzi o Francj�, to r�wnie okaza�y jest zesp� pa�acowy w Vaux-le-Vicomte. Na og� uk�ad w takich pa�acach by� podobny - centraln� cz�ci� by� salon i reprezentatywna klatka schodowa. Pa�ace tego typu powsta�y tak�e w W�rzburgu i Wiedniu (chocia�by malownicza siedziba cesarska, Sch�nbrunn - budowana przez Fishera von Erlacha). R�wnie� i jeden z kr�l�w Polski mo�e poszczyci� si� wybudowanym na swoj� cze�� pa�acem. Mowa oczywi�cie o Janie III Sobieskim i bajecznym wprost pa�acu w Wilanowie (dzisiaj na terenie stolicy) projektu Augustyna Locciego [patrz zdj�cia obok!]. Poza tym w Polsce powsta�y tak�e inne, liczne budowle baroku dworskiego, s� to g�ownie dwory magnackie, jak te w �a�cucie, Nieborowie, Rydzynie. Tak�e w stylu barokowym przebudowano Zamek Kr�lewski w Warszawie.

W malarskie g��wnie odznaczali si� portreci�ci. Na dworze kr�la angielskiego, Karola I, mamy wspania�ego Antona van Dycka (1599-1641), w Hiszpanii seri� portret�w dynastii Habsburskiej wykona� Diego Velazquez (1599-1660) przebywaj�c na dworze Filipa IV. We Flandrii �ycie monarch�w oraz ich samych przedstawia� na swoich obrazach Peter Paul Rubens.

Barok mieszcza�sko-protestancki

Centrum tego od�amu baroku mie�ci�o si� w Republice Zjednoczonych Prowincji Niderland�w, tej cz�ci Niderland�w, kt�ra przyj�a protestantyzm, rozpoczynaj�c d�ugotrwa�e walki z katolick� Hiszpani�. Budowano tam liczne bogate domy prywatne, st�d wielki popyt na dzie�a sztuki zdobniczej i malarstwa sztalugowego. Mecenatem by� ka�dy, kto posiada� wi�ksz� kwot� pieni�dzy - na og� by�a to rada miejska, gildia kupiecka, cechy rzemie�lnicze.

W malarstwie przedstawiano g��wnie sceny z �ycia - mamy tu swoistego rodzaju realizm. Ukazywano tak�e martw� natur� i pejza�e. Najbardziej znanym malarzem baroku mieszcza�sko-protestanckiego by� Rembrandt, w�a�ciwie Hermensz van Rijn (1606-69). Trudni� si� tak�e grafik�, rysunkiem. By� znakomitym portrecist� ("Wymarsz strzelc�w", "Portret cz�onk�w cechu sukiennik�w"). W swoich pracach raczej stara� si� nie upi�ksza� rzeczywisto�ci, cz�sto poprzez swoje dzie�a wyra�a� jakie� prze�ycia duchowe. Bardzo sprawnie operowa� �wiat�em i kolorem, co zauwa�amy szczeg�lnie na jego pejza�ach, na przyk�ad na "Krajobrazie z mi�osiernym Samarytaninem". Tak�e prace takich malarzy jak Frans Hals ("Cyganka", "Weso�y pijak"), Yan Vermeer van Delft ("Nalewaj�ca mleko" - patrz zdj�cie obok!, "Koronczarka", "Uliczka", "Widok Delf") czy Salomon van Ruysdeal nale�a�y do jednych z najwybitniejszych osi�gni��.

Teatr barokowy

Dewiz� sztuki teatralnej doby baroku zdaje si� by� "aby wszystko by�o fikcyjne, ale zdawa�o si� rzeczywiste".

To dopiero w baroku powstaj� na �wiecie publiczne i, co najwa�niejsze, sta�e teatry. Pierwszy z nich otwarto w Wenecji w 1637 roku. K�adziono nacisk szczeg�lnie na efekty widowiskowe przedstawie�, odst�piono od zasady trzech jedno�ci.

W Anglii mamy w�wczas epok� el�bieta�sk�, czyli s�awne sztuki Szekspira ("Makbet", "Otello", "Hamlet"). W Hiszpanii teatr narodowego stworzy� Lope Felix de Vega Carpio (znany bardziej jako Lope de Vega), autor oko�o 1800 dramat�w (m.in. "Owcze �r�d�o", "Pies ogrodnika", "Dziewczyna z dzbanem"). Wa�nymi barokowymi dramaturgami w Hiszpanii byli tak�e Tirso de Molinia ("Zielony gil") czy Calder�n de la Barca.

Muzyka

W baroku przewa�aj� oratoria, kantaty i pasje. Pojawiaj� si� tak�e inne nowe formy takie jak koncerty (tutaj niedo�cignionym mistrzem by� Antonio Vivaldi wraz ze swoimi "Czterema porami roku"), symfonie, fugi, toccaty czy preludia. W�wczas tak�e powsta�y opery takich s�aw jak Caludio Monteverdi ("Orfeusz", "Arianna", "Koronacja Poppei") czy Alessandro Scarlatti ("Pirro e Demetrio"). Do geniusz�w danej epoki nale�y zapisa� oczywi�cie Jana Sebastiana Bacha (pasje wed�ug �w. Mateusza i Jana, ponad 200 kantat, "6 Koncert�w brandenburskich", utowry organowe i fortepianowe - na przyk�ad "Das wohltemperierte Klavier") i Jerzego Fryderyka Heandla (40 oper jak "Juliusz Cezar", 22 oratoria - "Saul" i s�ynny "Mesjasz" oraz utwory orkiestrowe "Water Music").

Literatura

W literaturze mamy zanik �aciny na rzecz j�zyka francuskiego albo ojczystego. Wspania�e bajki (bardzo aluzyjne) tworzy� w�wczas we Francji Jean de La Fontaine (1621-95). W dramacie odznaczaj� si� g��wnie Jean Racine (1639-99) i Pierre Corneille (1606-84). Rozwa�aj� oni w swoich utworach dylemat jednostki wobec polityki, w�adzy, honoru oraz jak� rol� w �yciu cz�owieka pe�ni mi�o��, nami�tno�� czy przeznaczenie. Najs�ynniejszym jednak tw�rc� francuskiego baroku dworskiego jest niew�tpliwie Jean Baptiste Poquelin (1622-73) znany jako Molier (Moli�re), tw�rca tak wspania�ych komedii jak "�wi�toszek" czy "Sk�piec".

Tw�rc�, kt�ry najmocniej oddzia�ywa� na prace barokowe, g��wnie te z nurtu dworskiego, by� Giambattista Marino (1569-1625), W�och. Cech� charakterystyczn� dla jego dzie� by� koncept - niezwyk�y, zaskakuj�cy czytelnika pomys�, szczeg�lnie na zako�czenie utworu. Hiszpa�skim odpowiednikiem Marina by� Luis de G�ngora y Argote (1561-1627), tw�rca wyszukanego stylu zwanego gongoryzmem.

W Anglii zrodzi�a si� poezja metafizyczna. Prekursorem tego nurtu by� John Donne (1572-1631), szczeg�lnie lubuj�c si� w liryce mi�osnej i religijno-filozoficznej ("Znajd� moje serce, Bo�e"). Za� najwybitniejszym przedstawicielem by� George Herbert ("Raj", "�wi�tynia").

Tak�e barok katolicki silnie wp�ywa� na dzie�a barokowe. Mamy tutaj poezj� religijno-metafizyczn�, misteria (sztuki dramatyczne o charakterze religijnym), dramat pastoralny. Szczeg�ln� postaci� w rozwoju mistycyzmu w dramacie jest Hiszpan, Pedro Calder�n de la Barca (1600-81) tworz�cy obok dzie� religijnych ("Ksi��� niez�omny"), tak�e utwory historyczno-spo�eczne ("Alkad z Zalamei"), obyczajowe, filozoficzne ("�ycie snem") oraz komedie i dramaty.

W Polsce odnajdujemy pami�tniki (Jan Chryzostom Pasek oraz Samuel Maskiewicz) oraz proz� epistoraln� (szczeg�lnie listy kr�la Jana III Sobieskiego do ukochanej �ony Marysie�ki). Mam tak�e poet� Jana Andrzeja Morsztyna, mistrza konceptyzmu, cz�sto forma utwor�w, jak zreszt� wi�kszo�ci z nurtu marinizmu, przewy�sza�a nad tre�ci�. Po tym jak zosta� oskar�ony o spisek, zbieg� do Francji. By� autorem takich s�awnych utwor�w jak "Do trupa" (sonet) czy "Kaniku�a albo psia gwiazda". W czasie baroku tworzyli tak�e: Daniel Naborowski, Wac�aw Potocki ("Transakcja wojny chocimskiej", "Ogr�d fraszek") czy jezuita J�zef Baka (s�aw� przyni�s� mu tom "Uwagi rzeczy ostatecznych i z�o�ci grzechowej").

Architektura

W kolebce baroku, W�oszech, mamy takich architekt�w jak: Giovanni Lorenzo Bernini (1598-1680), autora kolumnady przed Bazylik� �w. Piotra, Franciesco Borromini (1599-1667), tw�rc� wielu w�oskich ko�cio��w, mi�dzy innymi rzymskie Santo Carlo alle Quattro Fontane i Santo Ivo.

W Niemczech swoje budowle wznosili Jan Baltazar Neumann (tw�rca ko�cio�u pielgrzymkowego w Vierzehnheiligen ora pa�acu biskup�w w W�rzburgu), Ziemmermann, Karol Fryderyk P�ppelmann (w ostatnich latach �ycia tworzy� w Polsce - rozbudowa� m.in. zesp� pa�acu Saskiego) i bracia Asam. W Austrii odznaczyli si�: Johann Bernhard Fisher von Erlach (wspomniany ju� w zwi�zku z Sch�nbrunem) i Johan Lucas von Hildebrand (zesp� Belwederu w Wiedniu oraz liczne pa�ace w Niemczech, Austrii, czechach i na W�grzech). Francja, z kolei pozostawa�a pod wp�ywem Juliusza Mansarta-Herdouina i Luisa Le Vau, kt�rzy wsp�lnie pracowali nad budow� Wersalu, dowodzeni przez Charlesa Le Bruna. W Polsce znani z tego okresu to Mateusz Castelli, kt�ry kierowa� przebudow� Zamku Kr�lewskiego w Warszawie oraz Tylman z Gameren b�d�cy tw�rc� pa�ac�w Krasi�skich, Gni�skich, ko�cio��w Samarytanek i �w. Bonifacego w Warszawie oraz �w. Anny w Krakowie. W tym czasie tworzyli tak�e Pompeo Ferrari (do jego najwybitniejszych dzie� nale�y pa�ac w Rydzynie, kopu�a ko�cio�a Filipin�w w Gostyniu i kaplica Potockiego) czy Augustyn Wincenty Locci, kt�ry jak ju� wspomina�am kierowa� budow� Wilanowa.

Rze�ba

Charakterystyczn� cech� barokowej rze�by s� sztukaterie - rze�biarskie dekoracje architektoniczne. Rze�biono w�wczas g�ownie w kamieniu i drewnie. A co? G��wnie to pominiki, nagrobki, pos�gi, grupy religijne, mitologiczne. Dzie�a te odznacza�y si� dynamik�, patosem, teatralno�ci� gest�w, uj�ciem postaci w znacz�cym momencie. Oddawano poprzez swoje dzie�a tak�e silne emocje, uczucia.

Rze�biarze barokowi to:
We W�oszech - Giovanni Bernini ("Dawid", "Ekstaza �w. Teresy"), Alessandro Algardi ("�ci�cie �w. Paw�a", "�wi�ty Filip Neri z anio�em");
we Francji - Pierre Puget ("Milona z Koryntu", "Perseusz i Andromeda"), Charles Antoine Coysevox ("Uskrzydlone konie", "S�awa"), Fran�ois Girardon ("K�piel nimf", "Porwanie Prozepiny");
w Hiszpanii - Juan Martinez Montanes, Alonso Cano ("G�owa �w. Jana Chrzciciela");
w Niemczech i Austrii - Ignaz Gunther (zaliczany tak�e do rokoka, "Anio� Str�"), Balthasar Permoser (dekoracje Zwingeru);
a w Polsce - Jan Chrzciciel Falconi, Baltazar Fontana i Andrzej Schluter.