Stagflyatsiya

Stagflyatsiya (soʻz birikmasi stagnatsiya + inflyatsiya) — iqtisodiy pasayish va iqtisodiyotning depressiv holati (stagnatsiya va ishsizlikning oʻsishi) narxlarning oshishi — inflyatsiya bilan uygʻunlashgan holat.

Bu atamaning ixtirochisi Britaniya siyosatchisi, 1970-yillarning boshidagi moliya vaziri Ian Makeod hisoblanadi. Bu ibora birinchi marta Makleod tomonidan 1965-yilda parlament nutqida qoʻllanilgan.

Tarixi

1960-yillarning ikkinchi yarmiga qadar siklik rivojlanayotgan iqtisodiyot uchun ishlab chiqarishning pasayishi va depressiya, qoida tariqasida, narxlarning pasayishiga (deflyatsiyaga) sabab boʻlishi yoki hech boʻlmaganda ularning oshishiga toʻsqinlik qilishi xos edi. Stagflyatsiya hodisasi birinchi marta 1960-yillarning oxirida yetarlicha aniq namoyon boʻldi. Chunonchi, 1970-yilda AQSHda ishsizlik va inflyatsiya urushdan keyingi davrda rekord darajadagi 6% va 5,5% ga yetdi (1960-yillarning oʻrtalarigacha inflyatsiya 1-1,5%, ishsizlik esa 2-2,5% dan oshmadi). Stagflyatsiyaning ikkinchi koʻtarilishi 1974—1976-yillarda AQSHda narxlarning oʻsish sur’ati 10% dan ortiqni, ishsizlik esa 7,6% ni tashkil etganda namoyon boʻldi. Xuddi shunday holat 1981—1982-yillardagi iqtisodiy pasayish davrida ham kuzatildi. Umuman olganda, 1949-yildan 1965-yilgacha boʻlgan 16 yil ichida AQSHda chakana narxlar 29 foizga, 1965-yildan 1982-yilgacha boʻlgan keyingi 17 yil ichida esa 100 foizga oshdi, yaʼni koʻrsatilgan davrda inflyatsiyaning oʻrtacha darajasi 3-4 baravar, ishsizlik darajasi esa kamida 2-3 baravar oshdi. Xuddi shunday tendensiyalar bu davrda Gʻarbning boshqa barcha rivojlangan mamlakatlarida — GFR, Fransiya, Buyuk Britaniya, Italiya, Niderlandiya, Kanada va hokazolarda yuz berdi.

Sabablari

Iqtisodchilar stagflyatsiyaning ikkita asosiy sababini aytishadi.

Birinchidan, ushbu iqtisodiyot uchun muhim boʻlgan xomashyo narxining keskin oʻzgarishi (narxlar shoki) tufayli ishlab chiqarishning pasayishi stagflyatsiyaga olib kelishi mumkin. Masalan, bu import qiluvchi mamlakat uchun neft narxining keskin oshishi yoki eksport qiluvchi mamlakat uchun pasayishi boʻlishi mumkin .

Ikkinchidan, bir vaqtning oʻzida ishlab chiqarish oʻsishining sekinlashishi (stagnatsiya) va narxlarning oshishi (inflyatsiya) hukumatning notoʻgʻri iqtisodiy siyosati natijasi boʻlishi mumkin. Masalan, mamlakat markaziy banki muomalaga haddan tashqari koʻp pul chiqarish orqali inflyatsiyani keltirib chiqarishi mumkin, davlat tomonidan mehnat bozori va ishlab chiqarishni haddan tashqari faol tartibga solish esa ishbilarmonlik faolligining sekinlashishiga (turgʻunlikka) olib kelishi mumkin.