Universidat
Un universidat ta un instituto den enseñansa superior ta areglá pa ofresé enseñansa sientífiko i ehekutá investigashon sientífiko. E ta otorgá gradonan akadémiko den vários disiplina akadémiko.
E palabra universidat ta bini for di latin, universitas magistrorum et scholarium, kual ta nifiká mas o ménos "komunidat di profesor i akadémikonan". Universidatnan tin nan origen den Edat Medio. E universidat di Bologna ta e promé universidat oropeo i a keda fundá na aña 1088. Un poko ménos ku dies aña despues, Universidat di Oxford a wòrdu fundá. E stat di Fez na Maroko, ya kaba a fundá Universidat di Al-Qarawiyyin den aña 859.[2]
Historia
[editá | editá fuente]Oropa
[editá | editá fuente]For di trempan den Edat Medio, edukashon tabata prinsipalmente sentrá rònt monasterio i dominá pa klero. Aparte di famianan mas pudiente i poderoso ko por a pèrmití un lérar privá, mayoria hoben (ku eksepshon di hende muhé ku no tabata pèrmití pa inskribí komo studiante, pasobra nan por a asumí e posishon di klero maskulino.) den buskedá di un edukashon a sea drenta ordenashon òf biaha pa un monasterio i biba einan pa un tempu den e komunidat. Studiantenan tambe por a sigui un edukashon den statnan mas grandi ku a sirbi komo sentronan diosesano, basta ku e obispu lokal a patronisá un skol di katedral. Tabata na skolnan di katedral aki ku e universidat a forma i a kuminsa desaroyá den siglo diesdos.[3]
Oumento di poblashon i desaroyo rápido urbano den Oropa a kontribuí na kresementu di skolnan di katerdal, pero e faktor mas klave den nan oumento di popularidat ta e desplasamentu pa kuríkulo. E desplasamentu aki tabta relashoná pa ku e trabou di eruditonan islámiko i hudiu, kende tabatin akseso superá na teksto i tradishonan antiguo intelektual kompará ku mayoria eruditonan latin kristian .[3]
Durante siglo diesdos, un kantidat di tekstonan griego di entre otro, Aristóteles, Euclides, Ptolenaeus, i Galenus ku a kasi bai pèrdí den West Oropa a wòrdu redeskubrí pa esfuerso di eruditonan ku a tradusí e edishon árabe di e tekstonan aki hañá na Spaña mòslèm i Sisilia. For di fin di siglo diesun, tekstonan tokante lei romano kompilá bou di emperador Justiniano a wòrdu reintrodusí na Nort Italia, posiblemente for di Sur Italia òf Imperio Bizantino. E reintrodukshon aki a kontribuí na desaroyonan klave den e estudio di derecho sivil i kanóniko. Na lugánan manera Paris, Bologna, i Oxford, skolnan di katedral entre otro a krese asina lihé ku nan a desaroyá den universidatnan den siglo diesdos.[3]
Un universidat no tabata un kolekshon di edifisio, sino un gelde (latin: Universitas). E promé geldenan a wòrdu fundá na Bologna meimei di siglo diesdos (òf mas promé) dor di studiantenan strañeru ku a hasi un esfuerso pa garantisá preisnan hustu pa kuminda i alohamentu for di e pueblonan lokal i ofresé protekshon kontra profesor sin eskrúpulo.[3]
Meskos ku geldenan urbano di komersiante òf artesano, unionnan di studiante a forma un laso basá riba interes mutuo i un sentido di seguridat, pero ku un diferente meta. En bes di ganashi finansiero, geldenan di studiante a lucha pa akseso na edukashon. E promé "universidat" a wòrdu formá komo un refugio pa studiante. Pronto otro skolnan a sigui e ehèmpel i geldenan tabata sòru pa establesé regulashon pa ku orarionan di lès, kalidat di kòlezje, i ekspektativanan di maestro klaramente formulá (e orígen di syllabus). Kisas un di e protekshonnan mas klave tabata e privilegio legal ku studiante (i miembro di fakultat) tabata benifisia di dje komo miembro di klero. Studiantenan tabata benifisia di status temporal di klero sin tabatin mester di a risibí ordenashon klériko. Un ehèmpel potente di universidat komo un refugio tabata ku miembronan univèrsitario tabata kai bou hurisdikshon di nan skol òf lidernan lokal klériko. Esaki ta nifiká ku si akaso un studiante wòrdu akusá di krimen su posishon komo klero tabata proveé protekshon.[3]
Kontrali ku awendia, universidat medieval tambe tabata un refugio móbil. E status úniko di e promé universidatnan komo un kolektivo di individuo (i no edifisio) tabata permití nan muda pa otro stat den e kaso ku komersiante lokal tabata purba eksplotá nan òf outoridadnan lokal a trata nan malu.[3]
Ekslusividat
[editá | editá fuente]Universidat medieval oropeo no tabata inklusivo, nan tabata generalmente restringí i solamente aksesibel pa hòmbernan katóliko. Hende muhé tabata ekskluí for di inskripshon, pasobra miembresia univèrsitario tabata mará na status klériko, ku nan no por a optené.[3]

Tin algun indikashon ku hende muhé, partikularmente den medisina, a hunga un ròl marginal den bida univèrsitario. E manual ginekologiko Trotula, por ehèmpel, ta wòrdu atribuí parsialmente na Trota di Salerno, un médiko femenino, i algun hende muhé ta konosí pa a fungi komo instruktor. Un evento memorabel a wòrdu alkansá na 1678, ora ku Elena Lucretia Cornaro Piscopia a optené un doctorado na Universidat di Padua. E no tabatin mag di a partisipá den kòlezje ku studiantenan maskulino, pero en bes di esei e tabata risibí lès privá na kas di profesornan univèrsitario. E tabata un primisia importante, pero poko hende muhé tabatin e medionan pa igualá esaki.[3]
No-kristiannan tambe a topa ku opstákulonan signifikante. Debí ku studiantenan tabata wòrdu konsiderá komo klero, e tabata imposibel, pa hudui i mòslèmnan inskribí. E eksklushon aki tabata eksistí a pesar di e echo ku un gran parti di e kuríkulo univèrsitario tabata basá riba erudishon previo islámiko i hudiu.[3]
Asia
[editá | editá fuente]
Fundá na 427 era komun (EK), Nalanda ta wòrdu konsiderá e promé universidat residensial na mundu, un institushon prestigioso medieval ku nuebe mion buki ku a atraé 10.000 studiante for di Asia Oriental i Sentral. Studiante tabata reuní aki pa siña medisina, lógika, matemátika, i promé ku tur kos, prinsipionan budista. E universidat monástiko ta mas ku 500 aña bieu ku Universidat di Oxford, i e universidat mas bieu na Oropa, Bologna.[4]
Referensia
|
