Enys Henderson

Enys Henderson

Sort	enys, enys galgh
Henwys dhyworth	James Henderson
Poblans	0
Parth termyn	UTC−08:00
Doronieth
Rann a'n re a sew	Ynysow Pitcairn
Konteth	Ynysow Pitcairn
Gwlas	Ruvaneth Unys
Arenebedh	37.3 km²
A-ugh an mor	33 Meter
Ogas dhe	Keynvor Hebask
Kesordnogyon	24.375°S 128.325°W
Hys	10 kilometer
Studh ertach	Ertachva an Bys UNESCO
Manylyon
Restrennow kelmys war Wikimedia Kemmyn

Enys Henderson yw enys ananedhys y'n keynvor Hebask dyghow. Rann a'n Enesow Pitcairn yw, war-barth ha Pitcairn, Oeno, ha Ducie. An gweres yw anfeyth ha nebes dowr yr, anwiw yw rag amethyans. Yma tri trethow war'n penn kledh hag an arvor aral yw alsyow serth bys dhe 15m yn ughelder. Yn 1902, perghennegys o dhe vos rann a'n Enesow Pitcairn, routys gans an Ruvaneth Unys.

Henderson yw onan a'n dew atollys korel ughel diwettha y'n bys dhe biw an kevreythyow natur yw aneffeythys hwath, a-barth Aldabra y'n Keynvor Eyndek. Yn 1988, titlys o avel Ertachva an Bys gans an Kenedhlow Unys. Deg a'n 51 bleujennow, oll peswar a'n ydhyn tir, hag a-dro dhe dressa rann a'n hwesker ha gastropodys yw endemek – diversita marthys rag an braster a'n enys.

Istori

An enys o anedhys gans Polynesegyon – martesen mar a-varr avel 800 OK – mes y'n 1600ow an enys re beu gesys. Yma dustuni da rag anedhyans dres oll an kansbledhynnyow na rag 600 bledhynnyow. An achesonys rag gasa an enys yw ankoth hwath, mes martesen yth esa spenans a asnodhow ha'n gasans a'n anedhysi war Enys Pitcairn, a biw i a grogas war rag taklow kepar ha men rag toulys. Hag yn tro, martesen an Polynesegyon Pitcairn a asas Pitcairn awos an deklinyans a Vangareva; ytho Henderson o war'n penn a gadon vyghan a enesow byghan serghek a Vangareva. An Bolynesegyon neb a asas a alla divroys dhe enys vrassa yn Enys Pask, dre reson an tylleryow-lamma rag an anedhyans Polynesek a Enys Pask dhyworth Mangareva y'n dalleth yw moy gwirhaval dhe vos dhyworth Pitcairn ha Henderson, yn-mysk Mangareva ha Pask. Hevelepter meur ynter an yeth Rapa Nui ha'n yeth Mangarevan A-varr, hevelepteryow ynter delow kevys yn Pitcairn ha nebes kevys yn Enys Pask, hevelep a isyow a doulys yn Enys Pask dhe'n re na yn Mangareva ha Pitcairn, ha hevelepter a glopennow kevys yn Enys Pask dhe dhiw kevys yn Henderson oll a wra profya Henderson ha Pitcairn dhe vos meyn-kamm dhe Enys Pask. Yn 1999, yth esa trumach gans skathow Polynesek dastrehevys neb a dhrehedhas Enys Pask dhyworth Mangareva wosa viaj a 17.5 dedhyow.

Yn 29 mis Genver 1606, yth esa kapten portyngalek Pedro Fernandes de Queirós ow ledya eskerdh spaynek rag an tir meur dyghow (Terra Australis). Ev o an kynsa European dhe weles an enys, hag ev a's henwis San Juan Bautista. Moy es 200 bledhynnyow wosa henna, 17 mis Genver 1819, Kapten Henderson a'n lester Kowethyans Bretennek a Eynda Est Hercules a dhasdiskudhas an enys. Yn 2 mis Meurth 1819, Kapten Harry King a'n Elizabeth a diras war'n enys dhe gavos an baner a'n myghtern ena seulabrys. Y vayni a gravas an hanow a'ga lester war wedhen, ha wosa henna an enys o aswonys avel an dhiw Enys Elizabeth ha Henderson. Thomas Raine, mester a'n lester Surry a Loundres, a henwis an enys "Henderson's Island" drefen y heveli dhe vos an diskudhans a Henderson, wosa keskows gans James Henderson yn Valparaíso.

Yn 20 mis Du 1820, morvil a distruis an lester-morvil Nantucket Essex (derivas a hemma a awenas Herman Melville dhe skrifa Moby-Dick), ha'n 20 eseli a'n mayni a dhrehedhas yn Henderson yn 20 mis Kevardhu yn teyr skathow-morvil byghan. I a gavas an bennfenten goth unnik war'n enys – fenten grannek war'n morrep kledh, diskwedhys yn morlanow – hag a dhybris puskes, ydhyn, kankres, ha gwels-puber, mes a-berth yn seythen i re dhevnydhya an brassa rann a'n boos kavadow yn es. Ytho, yn 27 mis Kevardhu, an teyr skathow a wolyas rag Amerika Dyghow, ow kasa Thomas Chappel, Seth Weeks, ha William Wright, neb a dhewisas dhe wortos hag a dreusvewas ernag aga sawyans wosa nebes misyow, yn 9 mis Ebrel 1821.

Yn 1902, Enys Henderson, a-barth an enesow Oeno ha Ducie, o berghennegas yn formel dhe'n Empir Bretennek gans Kapten G. F. Jones, neb a vysytyas an enesow yn gorhel-golya gans mayni dhyworth Enys Pitcairn. Yn mis Est 1937, HMS Leander, war gerdh dhyworth Europa dhe Vordir Nowydh, a arhwithras an enesow Henderson, Oeno, ha Ducie, ha, war pub enys, yth esa baner bretennek plansys ha'n messach: "This island belongs to H.B.M. King George VI".

Yn 1957, Amerikan a 27 bloodh, Robert Tomarchin, a vewas war'n enys rag yn ogas a dhew misyow, keveylys gans chympansi dov, dell hevel rag argemynnans, erna dus dhyworth Enys Pitcairn a'n sawyas yn diw skathow hir. An chympansi o henwys Moko.

Gwedhen war'n enys

Y'n 1980ow a-varr, Arthur M. Ratliff, negysydh amerikanek a vynnas dhe dhrehevel mansyon war'n enys gans ayrsketh. An Konsel Enys Pitcairn a gomendyas y dowlow mes, wosa kerghynedhoryon a waskas dhe witha an ekologieth ha kerghynnedh naturel a'n enys, an Sodhva Estren ha Kemmynwlas a asleas an ervirans ha hedhys an displegyans profys. Enys Henderson o titlys avel Ertachva an Bys yn 1988.

Yn 2019, yth esa bagas a wodhonydhyon, jornalysi, gwrioryon fylm, ha artydhyon a gemeras rann yn eskerdh dhe Henderson rag hwithra defolyans plastic ha strol morek war'n enys. Pymp eseli a'n eskerdh o baghys war'n enys wosa aga skath hwythadow a worthtreylyas. Yn 2021, trigoryon a Enys Pitcairn a gemeras rann yn eskerdh godhoniethek rag previ an effeythyow a janj an hin.

Yn mis Meurth 2022, yth esa arhwithrans Morlu Riel gans HMS Spey, avel rann a omynians dhe nowedhi mappow marners yn-kever Tiredhow Tramor Bretennek. An arhwithrans a gavas an enys dhe vos 1 mildir morek (1.9km) dhe'n soth a'n tyller sinys. An data kyns a dhedh dhe arhwithrans ayrel yn 1937, ow sinya kamm kalkyans dres gwrians a'n mappa marners.

Asnodhow naturel

A-dhia an dalleth a skathow hir gans koghow aluminiom y'n gansbledhen 20ves, trigoryon a Enys Pitcairn a viaj dhe Henderson yn fenowgh rag trevasa an prenn a wedhennow miro ha tou. Dell yw usys, i a viaj dhe Henderson unweyth a'n vledhen, mes i a yll viajya teyrgweyth mars eus kewer vas. An drigoryon a gerv an prenn yn curios rag tourystys, mayth i a gav an brassa rann a'ga gober.

Doronieth

Gwel a-hys an treth chif

Enys Henderson yw atoll korel ughel neb a, gans an enesow Pitcairn, Ducie, hag Oeno, a furv an Bagas Enys Pitcairn. An ogassa tir aral yw an brastir a Amerika Dyghow, moy es 5,000 km dhe'n est. An enys gorel kalgh ma a esedh a-wartha dhe grug pigornek (loskvenydhyek dell yw bedhys), ow sev dhyworth downder a 3,500m. An arenep yw dre vras skoll krib ha kalgh – kemyskans a bynaklys serth ha tell war-nans bas. An enys yw kylghys dre vras gans alsyow kalgh serth bys dhe 15m ughel.

Yma tri trethow chif, war'n morrebow north-west, north, ha north-est, ha'n trethow north ha north-west yw linys gans kribow. An seudh y'n kres an enys yw krysys dhe vos lynn sevelys. Yma unn pennfenten dhowr evadow koth hepken, fenten grannek diskwedhys yn morlanow, ow sevel dhyworth krack yn karrek blat. Arenebow a garrek a worher an tu morek a'n treth. An efander mortidek yw a-dro dhe 1 meter yn reverthi.

Losow

Thespesia populnea

An losowedh yw anankresys, gans namm a bymp eghennow war'n amal a'n trethow, ow komprehendya palmwydh. Enys Henderson yw gorherys gans prysk a 5-dhe-10 metrow hirder. Hemm yw moy tanow y'n seudh kres. Yma 51 eghennow teythiek a vleujennow, deg yw unnik dhe'n enys. Eghennow gwedhen gwarthevyek a gomprehend:

• Palmwydh know koko
• Pandanus tectorius
• Thespesia populnea (henwys miro yn leel)
• Heliotropium arboreum
• Cordia subcordata (henwys tou yn leel)
• Guettarda speciosa
• Pisonia grandis
• Geniostoma hendersonense
• Sideroxylon st-johnianum
• Hernandia ovigera subsp. stokesii
• Myrsine hosakae
• Celtis sp.

Miles

Ydhyn

Vini stepheni

An enys re beu aswonys gans BirdLife International avel Arenebedh Edhen Posek rag hy ydhyn tir unnik ha ydhyn mor. An enys yw tre rag peder eghennow unnik a ydhyn tir – an golom frooth Henderson, Vini stepheni, Acrocephalus taiti, ha Zapornia atra. A'n 15 eghennow a ydhyn mor anunnik kevys, naw po moy yw krysys dhe dhinythi war'n enys. Yth esa bagasow a'n eghen beryllys Pterodroma atrata war enys Ducie mes yth ens i destruys gans rathes europeek yn 1922. An edhen yw krysys dhe neytha war enys Henderson yn unnik a-lemmyn.

Teyr eghennow a'n teylu Columbidae – Pampusana leonpascoi, Ducula harrisoni, ha Bountyphaps obsoleta – ha Prosobonia sauli ynwedh, o unnik dhe'n enys kyns, mes an Bolynesegyon a's ladhas a-dro dhe 1000 OK. Yth esa korf a iseghen andheskrifys a'n wennel Hebask re beu kevys ynwedh. Yma eskern kowethys gans tylleryow-anedhi polynesek kynsistorek ow tedhya dhe neb termyn a-dro dhe nans yw 500 ha 800 bledhynnyow a gomprehend Nesofregetta fuliginosa, hag ynwedh Puffinus nativitatis ha Sula sula neb a vysyt hwath mes heb neyth. Dell yw godybys, anedhoryon bolynesek a herdhyas an eghennow ma, a-barth ha hwegh eghennow a vulhornes dhe dhifudhans leel hag an fall a voos rewlys a gevras dhe'n gasans.

Miles erel

Kanker know koko

An eghennow hwesker yw ankoth dre vras mes an tressa rann a'n gastropodys ha hwesker anvorek koth a'n enys yw unnik. Ynwedh, yma kankres, ow komprehendya kankres know koko. Nyns eus bronnviles teythiek mes yma meur a'n rath bolynesek, dres gans Polynesegyon nans yw 800 bledhynnyow. Yma unn eghen a ecko (Lepidodactylus lugubris) ha teyr eghennow a skynk (Cryptoblepharus poecilopleurus, Emoia cyanura, Ornithuroscincus noctua), martesen dres gans Polynesegyon. Yma ynwedh derivasow a eyl gecko, martesen unnik, hag yma morgrobanes mor glas ow neytha war'n trethow.

Peryl bewoniethel

Poblansow a ydhyn tir a hevel dhe vos fast mes yma peryl ughel gans ow tri omsettyoryon dhe'n enys, vektors dises, ha disesys gans tiransow anreythhes a lestri-gwari. Ow tri an rath dhu po kath dhov dhe'n enys a wra kawsya difudhans desempis a Zapornia atra ha martesen eghennow erel. An ydhyn unnik a yll kavos ymunedh vyth dhe'n brygh ydhyn marwel, neb a avons gans kelyon-bratha kepar ha Hippoboscidae.

Yntra mis Gortheren ha mis Du 2011, yth esa keskowethyans ynter an Governans Enesow Pitcairn ha'n Kowethas Riel rag an Gwithans a Ydhyn rag delea an rath bolynesek. Yth esa meur a vernansow mes, a'n poblans a 50,000 dhe 100,000, 60 dhe 80 unigynnow a dreusvewas, ha lemmyn an poblans yw avel kyns.

Skoll plastek

Hwithrans dyllys yn mis Ebrel 2017 a viras orth skollyon war nebes trethow, hag a dherivas "an ughella tewder a atal plastek yn neb tyller y'n bys" drefen an Kylgh Hebask Dyghow. An trethow a yssyns a-dro dhe 37.7 milvil taklow a skoll, 17.6 tonasow war-barth. Yn linen a-dreus dhe Treth Kledh, pub dydh 17 dhe 268 taklow nowydh a dhrehedh war dregh a 10 metrow. An studhyans a notyas Coenobita spinosus a wra aga threvow yn lestrynnow war drethow, hag an skoll a yll lehe diverseth a astropodys war'n morrep, a yll kevri dhe leheans y'n niver a assayys dedhwyans gans morgrobanes mor, hag a yll kressya an peryl a vagel rag ydhyn war'n arvor.

Yn mis Metheven 2019, yth esa eskerdh ornys gans an Governans an Ruvaneth Unys owth assaya dhe remova nebes a'n skoll dhyworth an treth a'n est. An bagas a guntellas hwegh tonasow a atal, mes hager awel a ankombras an removans a'n atal. Plastek kuntellys dres an eskerdh o kemerys rag eylghyans, ow pos gwrys yn taklow nowydh rag devnydh war enys Pitcairn ha kemenethow enys erel yn ogas. Yth esa eskerdh aral yn mis Gortheren 2022 rag kuntel moy plastek.

Mirva

• 
  Treth est
• 
  Treth north-west
• 
  Treth north-west
• 
  Treth kledh
• 
  Treth kledh